رهیافتی نو بر مولفه های پایداری در صنعت کاغذسازی: تحلیل شبکه ای شاخص ها با رویکرد نگاشت شناختی فازی

سابقه و هدف: صنعت کاغذسازی به عنوان یکی از صنایع کلیدی و پرکاربرد در اقتصاد ملی، همواره با چالش های متعددی درزمینه مصرف منابع، آثار زیست محیطی و الزامات اجتماعی مواجه بوده است. توسعه پایدار در این صنعت نه تنها تضمین کننده بقا و سودآوری بلندمدت است، بلکه به کاهش مصرف منابع طبیعی، بهبود عملکرد زیست محیطی و ارتقای جایگاه اجتماعی سازمان ها نیز کمک می کند. این پژوهش باهدف شناسایی و تحلیل مولفه های اساسی پایداری در صنعت کاغذسازی ایران با بهره گیری از روش نگاشت شناختی فازی انجام شده است تا تصویری جامع از تعاملات میان عوامل کلیدی ارائه دهد و راهبردهایی عملی برای ارتقای پایداری سازمانی پیشنهاد کند.مواد و روش ها: جامعه آماری تحقیق شامل ۱۳ خبره صنعت کاغذسازی و دانشگاهیان فعال در حوزه پایداری بود که بر اساس معیارهایی مانند تجربه کاری طولانی، سابقه مدیریتی و آشنایی با مفاهیم پایداری انتخاب شدند. ابتدا با مرور نظام مند منابع علمی و جست وجو در پایگاه های معتبر، ۹۳ مولفه اولیه شناسایی شد. سپس با به کارگیری تحلیل عاملی اکتشافی (روش تحلیل مولفه های اصلی Principle Component Analysis))(، این مولفه ها به ۲۴ مولفه نهایی در سه بعد اجتماعی (آموزش و توسعه کارکنان، رضایت کارکنان، رضایت مشتری، پاسخگویی شرکت، میزان مواجهه کارکنان با مواد شیمیایی و سفیدکننده)، زیست محیطی (میزان مصرف انرژی، برنامه ریزی نگهداری و تعمیرات برای کاهش اتلاف انرژی، مدیریت پسماندهای خطرناک، توانایی بازیافت، کاهش آلاینده های زیست محیطی، استفاده از مواد بازیافتی، مدیریت لجن، آلودگی هوا، استفاده از آب خاکستری، میزان مصرف چوب) و اقتصادی (هزینه تولید به ازای هر تن کاغذ، قیمت محصول کاغذ، سودآوری شرکت، کارایی عملیاتی، کیفیت کاغذ تولید شده، هزینه خرید آخال، میزان از کارافتادگی و توقف خط تولید، درآمد حاصل از فروش محصولات جانبی، هزینه های بازیافت) تقلیل یافتند. باوجود اینکه نقش دولت در تدوین سیاست ها و اعمال نظارت بر شاخص های زیست محیطی و اجتماعی از اهمیت بالایی برخوردار است، در این پژوهش تمرکز بر مولفه های داخلی سازمانی بوده که مستقیما در کنترل واحدهای صنعتی قرار دارند. بااین حال، اثر سیاست های دولتی به طور غیرمستقیم از طریق شاخص های مقرراتی و زیست محیطی منعکس شده است. در مرحله بعد، پرسشنامه های زوجی برای سنجش شدت روابط علت و معلولی میان مولفه ها طراحی و داده های حاصل به اعداد فازی تبدیل شد. درنهایت، با استفاده از نرم افزار FCM Expert نگاشت شناختی فازی ترسیم گردید و میزان تاثیرگذاری، تاثیرپذیری و مرکزیت مولفه ها تحلیل شد.یافته ها: نتایج نشان داد که ساختار پایداری در صنعت کاغذسازی از یک هسته مرکزی شامل چند مولفه کلیدی تشکیل شده است که بیشترین نقش را در پویایی کل سیستم ایفا می کنند. در این میان، پاسخگویی شرکت با بالاترین مقدار مرکزیت (۱۴/۳۷) در جایگاه نخست قرار گرفت و به عنوان یک اهرم مدیریتی و نقطه مداخله راهبردی شناخته شد. پس ازآن، سودآوری شرکت (۷۸/۱۳)، استفاده از مواد بازیافتی (۹۲/۱۰)، میزان مصرف چوب (۸۰/۱۰) و کارایی عملیاتی (۷۲/۱۰) در رتبه های بعدی قرار گرفتند. این مولفه ها با سرعت بالا به مقادیر پایدار همگرا شده و به عنوان «محرک های قوی و پایدار» شناخته می شوند و هرگونه مداخله مدیریتی در آن ها می تواند به سرعت منجر به تغییرات سیستمی گسترده شود. از سوی دیگر، مولفه هایی مانند مصرف انرژی، مدیریت لجن و برنامه ریزی کاهش اتلاف انرژی در دسته «محرک های متوسط» قرارگرفته اند که رشد آهسته تری دارند و در مقدار نهایی کمی پایین تر تثبیت می شوند، اما در بلندمدت اثرگذاری مهمی بر سیستم اعمال می نمایند. همچنین، عواملی مانند هزینه خرید آخال، میزان توقف خط تولید، درآمد فروش محصولات جانبی، آلودگی هوا و رضایت مشتری با مرکزیت پایین تر، دارند. این مولفه ها در همان تکرارهای ابتدایی روند نزولی پیدا می کنند و به مقادیر پایین همگرا می شوند. این رفتار بیانگر آن است که این مولفه ها نقش ضعیف تری در تحریک کل شبکه دارند و بیشتر تحت تاثیر سایر مولفه ها قرار می گیرند تا این که خود عامل تغییر باشند.نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان می دهد که دستیابی به پایداری در صنعت کاغذسازی نیازمند نگاهی مرحله ای و سیستماتیک است. تمرکز اولیه باید بر طراحی سیاست های مسئولیت پذیر اجتماعی، ارتقای بهره وری و توسعه مدل های اقتصادی چرخشی باشد و در ادامه با سرمایه گذاری در فناوری های نوین انرژی و بازیافت، مسیر پایداری تثبیت گردد. نهایتا، بهبود جنبه های پیرامونی مانند مدیریت هزینه ها، کنترل آلودگی و توسعه بازارهای جانبی می تواند پایداری صنعت را در بلندمدت تقویت کرده و جایگاه آن را در اقتصاد ملی ارتقا دهد.

کلیدواژه ها:

پایداری سازمانی ، صنعت کاغذسازی ، نگاشت شناختی فازی ، تحلیل مولفه های اصلی