بررسی و تعیین مناسب ترین شرایط خشک کردن دانه کنجد با روش سطح پاسخ

سابقه و هدف: کنجد یکی از دانه های روغنی مهم دنیا است که از نظر ارزش غذایی پس از زیتون در رتبه دوم قرار دارد. با توجه به واردات بالای روغن خام، همچنین ویژگی های خاص کنجد و سازگاری آن با شرایط آب وهوایی اکثر نقاط کشور، می تواند به عنوان یک دانه روغنی در تامین روغن و کاهش وابستگی به واردات بسیار موثر باشد. به دلیل برداشت سخت و غیرمکانیزه کنجد، اخیرا ارقامی جدید از کنجد ناشکوفا در حال گسترش است که می تواند در افزایش تولید روغن موثر باشد. بنابراین بررسی فرایندها و عملیات پس از برداشت، به ویژه عملیات خشک کردن دانه، از اهمیت خاصی برخوردار است. دانه کنجد پس از برداشت، به خصوص در مناطق با رطوبت نسبی بالا، به دلیل فعالیت تنفسی زیاد، گرما و رطوبت ناشی از تنفس، باید بلافاصله خشک شود. از آنجا که رطوبت اولیه دانه، دما و سرعت خشک کردن از عوامل مهم تاثیرگذار بر فرایند خشک کردن و کیفیت روغن دانه کنجد هستند، در این تحقیق به تعیین شرایط بهینه پرداخته شد.مواد و روش: نمونه کنجد مورد بررسی واریته مقاوم به ریزش اولتان بود که با مدیریت زراعی مناسب در ایستگاه تحقیقاتی کشت و از اواخر مهر ماه هم زمان با رسیدگی فیزیولوژیک دانه برداشت شد. در این تحقیق دانه ها با رطوبت اولیه (۱۲- ۱۸) درصد برداشت و با دماهای (۵۰-۷۰) درجه سلسیوس و سرعت هوای (۵/۰- ۵/۱) متر بر ثانیه، خشک شدند. شرایط بهینه خشک کردن دانه کنجد با تعیین مقدار کل روغن، اسیدیته، شاخص پراکسید و رنگ روغن بررسی شد. بهینه یابی به روش سطح پاسخ در قالب طرح مرکب مرکزی و با استفاده از نرم افزار Design-Expert انجام شد. ارتباط بین متغیرها و پاسخ ها به وسیله نمودارهای سه بعدی، با بررسی هم زمان دو متغیر و ثابت نگه داشتن متغیر سوم در نقطه میانی، شناسایی شد.یافته ها: نتایج تحلیل واریانس داده ها نشان داد که اثر عوامل مستقل شامل دما، رطوبت، سرعت، اثرات متقابل و اثرات درجه دوم آن ها بر اسیدیته، شاخص پراکسید، رنگ و مقدار روغن در مدل چندجمله ای درجه دوم معنادار بود (۰۱/۰> P). معنی داری ضرایب در مدل های مختلف با استفاده از تحلیل واریانس برای هر پاسخ تعیین شد. نتایج حاکی از آن بود که خصوصیات کیفی روغن در شرایط بهینه خشک کردن دانه با کمینه مقادیر شاخص های اسیدیته، پراکسید و رنگ به ترتیب ۷۱/۰ درصد، ۰۸/۱ میلی اکی والان بر کیلو گرم، شاخص رنگ ۶/۲۸ و بیشینه مقدار روغن ۷/۴۹ درصد حاصل شد. نتیجه گیری: شرایط بهینه خشک کردن دانه کنجد ناشکوفا، در رطوبت اولیه ۱۴ درصد، دمای ۵۶ درجه سلسیوس و سرعت خشک کردن ۱ متر بر ثانیه به دست آمد.

کلیدواژه ها:

خشک کردن ، خواص کیفی روغن ، کنجد ناشکوفا ، روش سطح پاسخ