اثربخشی تمرین های خودآگاهی مبتنی بر آینه بر بهبود تعاملات غیرکلامی و مهارت های اجتماعی دانش آموزان با نیازهای ویژه

مهارت های اجتماعی و تعاملات غیرکلامی از مهم ترین عوامل تعیین کننده کیفیت ارتباطات بین فردی، مشارکت در فعالیت های مدرسه ای و سازگاری اجتماعی دانش آموزان هستند. با این حال، دانش آموزان دارای نیازهای ویژه، به ویژه افرادی که در اختلال طیف اتیسم (ASD) یا تاخیرهای رشدی قرار دارند، غالبا در درک و استفاده از نشانه های غیرکلامی و تنظیم پاسخ های اجتماعی دچار مشکلات قابل توجهی هستند. خودآگاهی، به عنوان توانایی شناخت و بازشناسی رفتارها، احساسات و واکنش های فردی، یکی از مولفه های کلیدی توسعه مهارت های اجتماعی و تعاملات غیرکلامی محسوب می شود. مطالعات نشان داده اند که تمرین های مبتنی بر آینه می توانند خودآگاهی را تقویت و بهبود درک بازتاب رفتار و نشانه های اجتماعی را ممکن سازند.پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر تمرین های خودآگاهی مبتنی بر آینه بر مهارت های اجتماعی و تعاملات غیرکلامی دانش آموزان با نیازهای ویژه طراحی شد. طرح تحقیق نیمه تجربی با پیش آزمون و پس آزمون و گروه کنترل بود و شامل ۴۰ دانش آموز ۸ تا ۱۲ ساله با تشخیص ASD یا تاخیرهای رشدی خفیف تا متوسط از مدارس استثنایی استان [نام استان] بود. دانش آموزان به دو گروه آزمایش و کنترل هر کدام ۲۰ نفر تقسیم شدند. گروه آزمایش تحت برنامه ۱۰ جلسه ای تمرین های خودآگاهی مبتنی بر آینه قرار گرفت و گروه کنترل فعالیت های عادی مدرسه را ادامه داد. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه مهارت های اجتماعی و مشاهده ساختاریافته تعاملات غیرکلامی بود و پایایی و روایی آن ها تایید شده بود.یافته ها نشان داد که گروه آزمایش پس از مداخله افزایش معناداری در مهارت های اجتماعی، تعاملات گروهی، مهارت های دوست یابی، پاسخ دهی اجتماعی و مولفه های غیرکلامی شامل تماس چشمی، حالات صورت، زبان بدن و هماهنگی حرکتی داشتند، در حالی که گروه کنترل تغییر قابل توجهی نشان نداد. تحلیل آماری با استفاده از ANCOVA نشان داد که اثر تمرین ها بر مهارت های اجتماعی و تعاملات غیرکلامی معنادار بود (p < ۰.۰۱). بیشترین بهبود در مهارت های دوست یابی و تعاملات گروهی مشاهده شد، و بهبود در پاسخ دهی هیجانی نسبتا کمتر بود، که نشان دهنده پیچیدگی های شناختی–هیجانی در این گروه است. اثر مداخله بین گروه های سنی تفاوت معناداری نداشت و بیانگر قابلیت تعمیم برنامه به طیف سنی ۸ تا ۱۲ سال بود.نتایج کلی نشان می دهد که تمرین های خودآگاهی مبتنی بر آینه می توانند با تقویت بازشناسی رفتارها و نشانه های اجتماعی، مهارت های اجتماعی و تعاملات غیرکلامی دانش آموزان با نیازهای ویژه را به طور موثر بهبود بخشند و ابزار عملی و موثری برای برنامه های توانبخشی و آموزشی در مدارس ویژه محسوب شوند. این یافته ها با پژوهش های پیشین در زمینه آموزش مهارت های اجتماعی و خودآگاهی همسو است و اهمیت مداخلات ساختارمند مبتنی بر بازتاب رفتاری را در ارتقای کیفیت زندگی اجتماعی و ارتباطی دانش آموزان برجسته می سازد (Duff & Flattery, ۲۰۱۴; Huang, ۲۰۱۷; Caron & Boulet, ۲۰۱۸; Trevarthen & Delafield-Butt, ۲۰۱۷).

کلیدواژه ها:

مهارت های اجتماعی ، تعاملات غیرکلامی ، خودآگاهی ، تمرین مبتنی بر آینه ، اختلال طیف اتیسم ، دانش آموزان با نیازهای ویژه