تحلیل تغییرات مکانی سلامت آبخیز با استفاده از مدل مفهومی فشار- حالت-پاسخ (PSR) (مطالعه موردی: آبخیزحفاظت شده شیدا، استان چهار محال و بختیاری)

با توسعه و پیشرفت جوامع، تضاد بین انسان و طبیعت در مقیاس آبخیز به طور قابل توجهی افزایش می یابد. بر همین اساس، ارزیابی درجه سلامت آبخیز و پایش تغییرات مکانی آن می تواند به عنوان ابزاری برای کاهش این تضاد استفاده شود. این مطالعه با تمرکز بر آبخیز حفاظت شده شیدا در استان چهارمحال و بختیاری، اهمیت استفاده از رویکردهای چندشاخصه در مدیریت و حفاظت از آبخیزها را برای مقابله با چالش های محیط زیستی برجسته می کند. برای انجام کار، از مدل فشار-حالت-پاسخ (PSR) استفاده شد که برای پیاده سازی چارچوب اولیه، ابتدا به ترتیب پنج، ۱۲ و ۱۱ متغیر (طبیعی و انسانی) برای زیرشاخص های فشار (PSI)، حالت (SSI) و پاسخ (RSI) محاسبه شد. پس از بررسی هم خطی و خودهمبستگی آن ها، از هر زیرشاخص یک متغیر حذف شد و بنابراین محاسبات نهایی زیرشاخص های مذکور با ۴، ۱۱ و ۱۰ متغیر صورت پذیرفت. سپس نسبت به وزن دهی به روش کریتیک اقدام و در نهایت با استفاده از میانگین هندسی، شاخص سلامت آبخیز (WHI) محاسبه شد. میانگین و انحراف معیار PSI، SSI، RSI و WHI به ترتیب برابر با ۱۰/۰±۲۳/۰، ۰۴/۰ ± ۱۴/۰، ۰۲/۰ ± ۱۰/۰ و ۱۱/۰ ± ۴۷/۰ به دست آمد. همان گونه که مشاهده می شود آبخیز شیدا از نظر PSI، SSI، RSI و WHI به ترتیب در طبقات کم، بسیار کم، کم و متوسط قرار گرفته است. نتایج وزن دهی کریتیک نیز نشان داد که متغیر تبخیر در ارزیابی PSI، متغیرهای درصد پوشش گیاهی و درصد مواد آلی در ارزیابی SSI و متغیر اجرای سیاست گذاری ها در ارزیابی RSI بیش ترین تاثیر را داشتند. هم چنین وزن PSI، SSI و RSI به ترتیب برابر با ۴۸/۰، ۳۰/۰ و ۲۲/۰ به دست آمد. نتایج حاصل از پژوهش حاضر، مبنای اولیه برای توسعه شاخص های چندمقیاسی پیشرفته و مدل های مفهومی جامع تر که می توانند وضعیت بوم شناختی آبخیزهای حفاظت شده را به طور کامل تری منعکس کنند و مشکلات سلامت آن ها را با دقت بیش تری شناسایی کند، فراهم نموده است.

کلیدواژه ها:

Human pressures ، Environmental changes ، Assessment indicators ، Spatial zoning ، Watershed response ، فشارهای انسانی ، تغییرات محیطی ، شاخص های ارزیابی ، پهنه بندی مکانی ، پاسخ آبخیز