تطور رشته تعلیم و تربیت رسمی ارزش‎ها در سده اخیر حوزه علمیه قم

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: تعلیم و تربیت ارزش‎ها به‎مثابه یکی از گرایش‎های مهم و اساسی رشته تعلیم و تربیت، در چند دهه اخیر در غرب و طی دو دهه اخیر در ایران جایگاه برجسته‎ای را در میان سایر گرایش‎های رایج در دانشگاه‎ها و مراکز علمی داخل و خارج کشور، به خود اختصاص داده است. این گرایش، در شکل عام آن از جمله پیش‎نیازهای زیربنایی بسیاری از گرایش‎های علوم تربیتی تلقی می‎شود و همچون سایر گرایش‎ها نیاز به رویکردی تخصصی دارد و درک اهمیت آن مقتضی تحصیلات، مطالعات و تحقیقات گسترده و عمیق در این زمینه به‎ویژه با نگاه تطبیقی است. بر این اساس، سه نفر از طلاب حوزه علمیه قم تحصیل کرده در دانشگاه مک‎گیل کانادا پس از فراغت از مقطع دکترای رشته فلسفه تعلیم و تربیت با گرایش"فرهنگ و ارزش‎ها در تعلیم و تربیت[۱]" و بازگشت به ایران، در بین سال‎های ۱۳۷۸-۱۳۸۰، در جایگاه اعضای هیئت علمی گروه علوم تربیتی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، برای راه‎اندازی گرایش تعلیم و تربیت ارزش‎ها در مقطع ارشد و تدوین سرفصل دروس این گرایش اهتمام ورزیدند و با جدیت لازم تحقق این امر مهم را دنبال کردند. از آن پس، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe به منظور تکمیل نیروهای علمی و پوشش دادن زمینه‎های مختلف مباحث تعلیم و تربیت، یکی از دوره‎های تحصیلی خود در مقطع کارشناسی ارشد را به گرایش "تعلیم و تربیت ارزش‎ها" اختصاص داد و بر آن شد تا ضمن تعیین پنجاه و چهار واحد درسی مشتمل بر دروس مشترک، دروس حوزوی و دروس تخصصی، به انضمام چهار واحد پایان‎نامه، زمینه‎های تعمیق و گسترش اندیشه تعلیم و تربیت ارزش‎های اسلامی را فراهم آورد. یادآوری می‎شود این اولین بار است که تعلیم و تربیت ارزش‎ها به گنجایش یک گرایش ویژه توسط موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe برگزار می‎شود و موسسه از میان تمامی مراکز دانشگاهی و حوزوی در این مورد پیشگام بوده است. هدف کلی پژوهش حاضر، بیان اهمیت و آشناسازی مخاطبان با مقاصد و نتایج برگزاری دوره‎های تعلیم و تربیت ارزش‎ها مبتنی بر فلسفه ارزش‎ها در مقاطع ارشد و دکتری است. بدیهی است دستیابی به هدف کلی فوق از طریق تربیت افرادی حاصل می شود که با فلسفه ارزش‎ها آشنایی کافی پیدا کرده باشند.بستگی به مبانی، اصول و رویکردهای جاری در تعلیم و تربیت ارزش‎ها، با بهره برداری از این گرایش می‎توان بسیاری از ارزش‎ها را معرفی، تبیین، ترویج، فرهنگ‎سازی، جهانی‎سازی و درونی و نهادینه کرد. به مفاد تعلیم و تربیت ارزش‎ها این خود ارزش‎ها هستند که درمرتبه نخست موضوع محوری تعلیم و تربیت قرار می‎گیرند. ارزش گذاری مبتنی بر فلسفه ارزش‎های اسلامی در ساحت‎های گوناگون اخلاقی، حقوقی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، به‎طور ویژه و در منظومه اندیشه بشری به‎طور عام، جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است. ارزش‎ها در یک نگاه تابعی از باورها به شمار می‎روند و امری جدای از اصول مترتب بر مبانی نمی‎باشند.روش پژوهش: برای این مطالعه از رویکرد اکتشافی و روش گزارشی-توصیفی استفاده شده است. یافته‎ها بیانگر آن است که تعلیم و تربیت ارزش‎ها در ساحت‎های ارزش-پایه، با بیان چیستی، چگونگی و چرایی ارزش‎ها و با تکیه بر فلسفه ارزش‎ها، زمینه را برای پروراندن ارزش‎ها تا حد نهادینه‎سازی آنها در ذهن و روان کنشگران این ساحت‎ها فراهم می‎آورد. در این نوشتار گزارشی توصیفی از وضعیت تطور رشته تعلیم و ارزش‎ها در حوزه علمیه قم ارائه گردیده است تا با امعان نظر کارشناسان مطالعات خرد و کلان ارزش‎ها در ساحت‎های گوناگون ارزش-پایه، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد و دامنه بحث و بررسی در زمینه رشته نوبنیاد تعلیم و تربیت ارزش‎ها گسترش یابد.یافته‎های پژوهش: هرچند بحث از ارزش‎ها، قدمتی به موازات مباحث اخلاقی، حقوقی، سیاسی، اقتصادی و... دارد، به شکل جدید آن و در قالب رشته دانشگاهی تعلیم و تربیت ارزش‎ها به‎ویژه در دهه‎های اخیر در محافل علمی مغرب زمین مورد توجه قرار گرفته است و بسیاری از فعالیت‎های تربیتی کشورهای مختلف جهان براساس آن در حال شکل‎گیری است. رویگردانی از مقوله دین و حکمت در برخی از مراکز و نهادهای علمی و فرهنگی غرب و توجه جهشی به مقوله ارزش و نقش آن در قلمروهای مختلف علمی و فرهنگی اگرچه در مواردی به دلیل نارسایی و ناکارآمدی آموزه‎ها و شعایر دینی حاکم بر جوامع غربی ممکن است در جای خود امری مطلوب و حایز اهمیت تلقی گردد، لیکن به نظر می‎رسد دست‎کم متاثر از بی‎توجهی غرب به نقش و جایگاه دین ناب و حکمت راستین در زندگی انسان باشد که رفته رفته این دو عنصر کلیدی و حیاتی را از ساحت‎های دینی-اعتقادی و فرهنگی-اجتماعی در غرب نادیده انگاشت و یا به حاشیه راند و پیامدهای ناگواری را برای افراد و جوامع غربی به بار آورد. در نقطه مقابل، مطالعات اسلامی حوزه ارزش‎ها حکایت از آن دارد که قرآن و رهنمودهای معصومینb به وجوه گوناگون راه شناخت ارزش‎ها و پایبندی به آنها در مقام نظر و عمل، همچنین نشانگان بازشناسی ارزش‎ها از ضد ارزش‎ها را تبیین می‎کنند تا انسان به آسانی و با اطمینان خاطر، بنا به اقتضای عقل و فطرت خویش ارزش‎ها را دریابد و نسبت به آنها از جنبه نظری و عملی وفادار و پایبند بماند.بحث و نتیجه‎گیری: بدون تردید، گرایش تعلیم و ارزش‎ها در میان سایر گرایش‎های زیرمجموعه فلسفه تعلیم و تربیت از اهمیت و جایگاه بسیار بالایی برخوردار می‎باشد. با این وصف، تحقیق حاضر نشان می‎دهد هنوز آنچنان که شایسته و بایسته چنین گرایش علمی است، چندان جایگاهی در ردیف درس‎ها و برنامه‎ها و طرح‎های آموزشی-پژوهشی حوزوی و دانشگاهی به آن اختصاص داده نشده است. با راه‎اندازی و تقویت گرایش تعلیم و تربیت ارزش‎ها بهتر می‎توان از باب نمونه نسبت به اهداف و راهکارهای شناسایی و ترویج و گسترش ارزش‎های اخلاقی، دینی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و زیباشناختی در جامعه آگاهی یافت. بدین ترتیب، با بهره‎برداری از گرایش تعلیم و تربیت ارزش‎ها، بستگی به مبانی، اصول و رویکردهای جاری در تعلیم و تربیت ارزش‎ها، می‎توان بسیاری از ارزش‎ها را معرفی، تبیین، فرهنگ‎سازی، جهانی‎سازی و درونی و نهادینه کرد. به لحاظ نقش برجسته‎ای که برای تعلیم و تربیت ارزش‎ها در نظر گرفته می‎شود، می‎توان اذعان کرد که فلسفه ارزش‎ها برای سایر فلسفه‎های مضاف در قلمرو اخلاق، فرهنگ، اقتصاد، سیاست و... فلسفه پیشین به شمار رود. به عبارتی، مبانی و اصول فلسفه ارزش‎ها به‎مثابه پیش‎فرض‎های جاری برای سایر فلسفه‎های مضاف تلقی خواهد شد. به بیانی دیگر، فلسفه ارزش‎ها هویت بخش سایر فلسفه‎های مضاف خواهد بود و سایر فلسفه‎ها از فلسفه ارزش‎ها رنگ و رو خواهند پذیرفت؛ رنگ و روی الهی از فلسفه ارزش‎های اسلامی و یا رنگ و روی ماتریالیستی و سکولاریستی از فلسفه ارزش‎های غربی.تشکر و قدردانی: از مدیر مسئول، سردبیر، دبیر اجرایی و کلیه همکاران و متصدیان ارجمند فصلنامه وزین "تربیت اسلامی" بابت فراهم‎سازی زمینه مقتضی برای نشر این مقاله در آن فصلنامه کمال تقدیر و تشکر را تقدیم می‎دارم و برای همه آن بزرگوران از درگاه الهی آرزوی موفقیت روزافزون دارم.تعارض منافع: به دلیل تک نویسنده مسئول موردی ندارد.

کلیدواژه ها:

تطور ، تعلیم و تربیت ارزش‎ها ، فلسفه ارزش‎ها ، ساحت‎های ارزش-پایه