بررسی کاربرد مکانیزمهای دفاع روانی در قصیده تحسر و تالم از مرگ کافی الدین عموی خاقانی

یکی از پرکاربردترین مباحث علم روانشناسی مکانیزمهای دفاع روانی است که در اوایل قرن بیستم توسط زیگموند فروید بیان شد. ساختار شخصیت انسان از سه بخش نهاد، من و فرامن تشکیل شده است. در صورت بروز ناکامی انسان دچار استرس می شود و اینجاست که من با کاربرد برخی مکانیزم های دفاعی، از آسیب پذیری انسان جلوگیری می کند. مکانیزم ها را می توان در چهار طبقه آسیب زا، نابالغ، روان رنجور و بالغ دسته بندی کرد. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای، در پی بررسی واکنش های خاقانی به یکی از منابع استرس زای زندگی اش یعنی مرگ عمویش کافی الدین، بر اساس مکانیزم های دفاع روانی می پردازیم. خاقانی در این قصیده بیشتر از مکانیزم های روان رنجور بهره برده است. او از هیچ مکانیزم آسیب زایی برای کاهش استرس خویش استفاده نکرده است. خاقانی با اینکه از مرگ کافی الدین که از فرزانگان روزگار بود بسیار ناراحت است اما این غم در برابر غمی که از مرگ پسر جوانش به خود دیده، بسیار کمتر است. حتی استرس ناشی از ناکامی سفر به خراسان نیز از سوگ عمویش سنگین تر جلوه می کند. این فشار روانی هرچه به پایان قصیده نزدیک می شویم کمتر می شود به صورتی که در سه بیت پایانی، بحث کاملا از محتوای مرثیه فاصله می گیرد و خاقانی با مکانیزم تفاخر به انتقاد از سرقت ادبی شاگردش مجیر بیلقانی می پردازد.

کلیدواژه ها:

خاقانی ، مکانیزمهای دفاع ، روانی ، فروید ، کافی الدین ، قصیده