ماتریس علیت: مدلی نوین برای علیت مارپیچی و درهم تنیده در روان شناسی صنعتی و سازمانی

این مقاله یک مطالعه نظری-تحلیلی است که با معرفی «ماتریس علیت» به عنوان مدلی مارپیچی و درهم تنیده از علیت، چارچوبی مفهومی برای تبیین و تحلیل پدیده های سازمانی در روان شناسی صنعتی و سازمانی ارائه می کند. داده های نظری از طریق تحلیل اسنادی و مطالعات کتابخانه ای و با تلفیق منسجم ادبیات روان شناسی صنعتی و سازمانی، رفتار سازمانی، مدیریت، علوم اعصاب اجتماعی، فلسفه و علوم شناختی گردآوری و ترکیب شده اند. این پژوهش از نوع نظریه ساز و تحلیلی است و با اتکا بر رویکردی استنتاجی–مفهومی، به بازآفرینی پیوند میان ذهن، علیت و ساختار در قالب مدل «ماتریس علیت» می پردازد. مدل پیشنهادی بر سه نیروی بنیادین—تجربه زیسته، تنش علیتی و بازنمایی ذهنی زمان—استوار است که هم بنیان کنش انسانی اند و هم به منزله سازه های تعدیل کننده، پل میان ساخت درونی فرد و ساختارهای بیرونی سازمان ایجاد می کنند. ماتریس علیت با تاکید بر بازخورد و زمان مندی، مسیرهای پیامدی بازگشتی، پیش رونده و انحرافی را توضیح می دهد و نشان می دهد هر یک از این نیروها قابلیت تعریف، عملیاتی سازی و سنجش تجربی دارند؛ بدین سان، با وجود عمق فلسفی و هستی شناختی، مدل صرفا انتزاعی نمانده و به ابزاری کاربردی برای تحلیل روان شناختی سازمان ها و طراحی پژوهش های تجربی درباره رفتار کارکنان تبدیل می شود.

کلیدواژه ها:

ماتریس علیت ، علیت درهم تنیده و مارپیچی ، سازه رابط ، تجربه زیسته ، بازنمایی زمانی ، تنش علیت ، طرحواره های شناختی ، طرحواره عاطفی