نقش میانجی مدیریت دانش بر کارآمدی مراکز رشد دانشگاه‎ های علوم کشاورزی ایران

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: بخش کشاورزی، در مواجهه با بحران های کم آبی، تغییرات اقلیمی و فناوری های ناکارآمد کشاورزی نیازمند بهره گیری از روش های نوآورانه برای تامین امنیت غذایی و توسعه پایدار است. دانشگاه های کشاورزی با ایجاد پلی بین پژوهش های دانشگاهی و کاربرد اجرایی از طریق توانمندی های مراکز رشد نقشی محوری ایفا می کنند. این مراکز تولید فناوری و اشاعه ی نوآوری ها را تسهیل می کنند، اما اثربخشی آنها تحت تاثیر ناکارآمدی های اداری، کمبود بودجه، حکمرانی غیرمتمرکز و فشارهای خارجی قرار گرفته است. پشتیبانی مقررات نهادی، حمایت های مالی و مدل های حکمرانی مشارکت ‎پذیر به عنوان عوامل کلیدی توانمندساز شناسایی شده اند و با نقش واسطه ای مدیریت دانش می توانند موجب کارآمدی مراکز رشد شوند. از این ‎رو، پژوهش حاضر چگونگی تاثیر این عوامل را بر کارایی مراکز رشد بررسی نمود و با تمرکز بر شرایط منحصر به فرد اجتماعی-اقتصادی ایران، شکاف موجود در ادبیات را پوشش داد. این رویکرد، با ارزیابی جامعی از چگونگی تاثیر حمایت نهادی و مالی، با واسطه مدیریت دانش، بر کارآمدی مراکز رشد، ارائه بینش برای سیاست گذاری و مداخلات مدیریتی در زیست بوم های نوآوری را تسهیل می کند. مواد و روش ها: این مطالعه کمی و کاربردی از یک راهبرد توصیفی برای بررسی نقش میانجی مدیریت دانش در رابطه بین حمایت نهادی، حمایت مالی، حکمرانی مرکز رشد با کارآمدی مراکز رشد استفاده کرد. جامعه هدف شامل مدیران ۲۰۰ واحد فناور فعال در مرحله پیش رشد و رشد در سه دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ایران (خوزستان، ساری، و گرگان) بودند که با استفاده از روش نمونه ‎گیری طبقه ای تصادفی با انتساب متناسب، ۱۲۷ نمونه از طریق جدول کرجسی و مورگان انتخاب شدند. داده ‎ها با استفاده از ابزار پرسشنامه محقق‎ ساخته به‎ صورت آنلاین جمع ‎آوری شدند. روایی محتوایی از طریق ارزیابی استادان ترویج و آموزش کشاورزی تایید شد. نتایج تحلیل مدل اندازه گیری نشان دادند که بارهای عاملی تمامی شاخص ها بالاتر از۰/۶ بودند. پایایی و روایی سازه با استفاده از آلفای کرونباخ (۰/۸۱۴ تا ۰/۸۹۰)، پایایی ترکیبی (۰/۸۷۷ تا ۰/۹۲۳) و واریانس میانگین استخراج ‎شده (۰/۶۲۳ تا ۰/۷۵۱) تایید گردید. روایی تشخیصی نیز به استناد معیار فورنل و لارکر و همچنین معیار یگانه دوگانه (۰/۸۵HTMT<) در سطح مطلوب ارزیابی شد. در تحلیل مدل ساختاری، از تکنیک بوت استرپینگ با ۵۰۰۰ نمونه گیری مجدد برای افزایش استحکام نتایج استفاده شد. تجزیه و تحلیل­ های توصیفی در نرم ‎افزار SPSS و برازش مدل معادلات ساختاری با روش حداقل مربعات جزئی در نرم ‎افزارSmart PLS  انجام شدند. یافته ها: بر پایه نتایج توصیفی، اکثر پاسخگویان مرد (۷۲/۴%) و دارای تحصیلات تکمیلی کارشناسی ارشد و دکتری (بیش از ۸۲%) بودند که نشان دهنده مشارکت بالای دانش آموختگان دانشگاهی است. توزیع فراوانی پاسخگویان در دانشگاه های ساری (۴۱%)، گرگان (۳۴/۶%) و خوزستان (۲۴/۴%) بود. توزیع سنی نشان دهنده اوج فعالیت در گروه ۳۶ تا ۴۵ سالگی (میانگین ۳۸/۱۶سال) و حضور قابل‎ توجه جوانان بود. تقریبا نیمی از واحدها در مرحله پیش رشد و نیمی در مرحله رشد قرار داشتند که توازن خوبی در مراحل توسعه را نشان می دهد. یافته های استنباطی نشان دادند که حمایت مالی (β = ۰.۴۵۶, p = ۰.۰۰۰) و حکمرانی مراکز رشد (β = ۰.۳۷۱, p = ۰.۰۰۰)  تاثیر مثبت و معناداری بر مدیریت دانش داشتند، در حالی‎ که تاثیر حمایت نهادی بر مدیریت دانش معنادار نبود (β = ۰.۰۲۳, p = ۰.۸۵۳). این یافته نشان می دهد که اگرچه وجود چارچوب های قانونی و نهادی ضروری هستند، اما حمایت های ملموس و عملیاتی مالی و ساختارهای حکمرانی موثر، نقش کلیدی تری در تسهیل جریان دانش دارند. همچنین، مدیریت دانش تاثیر مثبت و بسیار قوی بر کارآمدی مراکز رشد داشت (β = ۰.۶۵۴, p = ۰.۰۰۰). ضرایب تعیین (R²) برای مدیریت دانش و کارآمدی مراکز رشد به ‎ترتیب ۰/۶۱۳ و ۰/۴۲۸ به ‎دست آمدند که نشان دهنده قدرت توضیحی مناسب مدل است. این نتایج برجسته می کنند که مدیریت دانش نه‎ تنها به‎ عنوان یک عامل میانجی، بلکه به‎ عنوان یک عامل کلیدی و مستقل در ارتقای عملکرد مراکز رشد عمل می کند. به‎ عبارت دیگر، مراکزی که فرآیندهای اشتراک، ذخیره و به کارگیری دانش را به‎ خوبی مدیریت می کنند، توانایی بیشتری در خلق ارزش، تسهیل نوآوری و پرورش استارتاپ های موفق دارند. نتیجه گیری: یافته های این پژوهش ضمن تایید نقش حیاتی مدیریت دانش در زیست بوم نوآوری، بر اهمیت تمرکز سیاست گذاران و مدیران مراکز رشد بر تقویت حمایت های مالی و بهبود ساختارهای حکمرانی تاکید دارد. اما بر اساس یافته ها، حمایت نهادی نمی تواند به ‎عنوان یک پیش بینی کننده قوی برای مدیریت دانش در مراکز رشد دانشگاهی محسوب شود. بنا بر این، برای تقویت این گونه حمایت ها باید سیاست های نهادی با نیازهای واقعی مراکز رشد همسو باشند و به‎ درستی طراحی شوند. به‎ طور کلی، پیشنهاد می شود که مراکز رشد برنامه های آموزشی و مشاوره ای مبتنی بر دانش را تقویت کنند، شبکه های دانش بنیان را گسترش دهند و از مربیان و مشاوران متخصص بهره برداری نمایند. همچنین، ایجاد فضایی برای تبادل دانش بین دانشجویان، اساتید و استارتاپ ها می تواند به‎عنوان یک استراتژی کلیدی برای افزایش کارآمدی مراکز رشد موردتوجه قرار گیرد. بسترهای دیجیتال و نشست های علمی، با تسهیل اشتراک دانش و گفتگوهای بین رشته ای، می توانند نوآوری را سرعت بخشند. غلبه بر چالش انحصار دانش در ایران، نیازمند مشوق هایی مانند معیارهای تشویقی در ارتقاء شغلی و تامین مالی پروژه های مشارکتی است. همچنین، استارت آپ ها با برقراری ارتباط با زیست بوم های دیگر و دریافت مشاوره تخصصی از مراکز رشد می توانند سریع تر رشد کنند و به شرکت های دانش بنیان تبدیل شوند. این پژوهش با ارائه چارچوبی تبیین گر از عوامل موثر بر کارآمدی مراکز رشد، به ادبیات مدیریت نوآوری و کارآفرینی دانشگاهی غنی تری می افزاید و راهگشای توسعه سیاست های موثر در حوزه اقتصاد دانش بنیان، به ‎ویژه در بخش کشاورزی و منابع طبیعی است.

کلیدواژه ها:

Entrepreneurial Ecosystem ، Government Support ، Innovation Commercialization ، Knowledge Sharing ، Startups ، تجاری سازی نوآوری ، تسهیم دانش ، حمایت های نهادی ، زیست بوم کارآفرین ، کسب و کارهای نوپا