از محبت تا محاربه؛ حضرت علی (ع) و زبیر بن عوام از رحلت پیامبر تا جنگ جمل (۳۶ – ۱۱ ه.ق.)

چگونگی مواجهه ی حضرت علی (ع) با زبیر بن عوام، از آغاز خلافت تا لحظه ی مرگ زبیر، یکی از نقاط حساس و نمادین در تاریخ صدر اسلام است که بازتابی از پیچیدگی های روابط انسانی، اخلاق سیاسی، و سلوک علوی در بستر فتنه های اجتماعی به شمار می رود. اهمیت این موضوع از آن روست که زبیر، از نخستین مسلمانان و از یاران نزدیک پیامبر بود، و رابطه ی او با حضرت علی (ع) در دوران نبوت، بر پایه ی هم رزمی و قرابت شکل گرفته بود. اما در گذر زمان، تحت تاثیر تحولات سیاسی و منافع قبیله ای، این رابطه به تقابل انجامید و در نهایت به مرگ زبیر در جریان جنگ جمل ختم شد. هدف این پژوهش، بررسی سیر تحول این رابطه از هم پیمانی تا تقابل، و تحلیل واکنش حضرت علی (ع) به مرگ زبیر است؛ واکنشی که نه تنها از منظر تاریخی، بلکه از حیث اخلاقی و انسانی، واجد ارزش های عمیق است. امام، با یادآوری سخن پیامبر، کوشید زبیر را از جنگ بازدارد، و پس از مرگ او، قاتلش را نکوهش کرد و از فقدان یار سابق خود اندوهگین شد. یافته های تحقیق نشان می دهد که حضرت علی (ع) در مواجهه با مخالفان، اصل گفت وگو، کرامت انسانی، و وفاداری به حقیقت را بر سیاست و قدرت مقدم می داشت. این رفتار، الگویی از زمام داری اخلاقی در اسلام ارائه می دهد که در آن، حتی دشمن دیروز، اگر به حقیقت بازگردد، سزاوار احترام است.

کلیدواژه ها:

محمد رسول الله (ص) ، حضرت علی (ص) ، زبیر بن عوام ، جنگ جمل ، طلحه بن عبیدالله