بازشناسی مولفه های حکمی در دیدگاه خیام؛ با تاکید بر رباعیات

آراء و نظریات در مورد عمر خیام یکی از برجسته ترین اندیشمندان و شاعران تاریخ ایران بیش از هر شاعر دیگری دچار نوسان و تغییرات شگرفی بوده است. این نوسان در دیدگاه ها نه تنها به دلیل پیچیدگی و عمق تفکر خیام است، بلکه گاهی نیز به سبب سوء فهم ها و برداشت های نادرست از آثار او به خصوص رباعیات ایجاد شده است. در این پژوهش، پس از بیان مبانی نظری، دیدگاه خیام در قالب چند بخش تحلیل و بررسی می شود. ماهیت این پژوهش، بنیادی و نوع آن، توصیفی - تحلیلی است. گردآوری اطلاعات با روش کتابخانه ای و تحلیل از نوع کیفی بر اساس دیدگاه خیام در رباعیات است. این پژوهش نشان می دهد که مکتب فکری خیام تلفیقی است از عقل گرایی، شک گرایی، فلسفی و نوعی حکمت عملی که در آن پرسشگری از مبانی قطعی فلسفی یا دینی پررنگ تر است. خیام در آثار خود نشان می دهد که نه به جزم اندیشی دینی، دل سپرده نه به عزلت نشینی عرفانی بلکه همواره در جست وجوی حقیقتی بوده که در پس پرده جهان محسوس پنهان شده است. شک گرایی وی را باید به عنوان روشی برای اندیشیدن نه به معنای انکار مطلق در نظر گرفت؛ چرا که خیام در عین تاکید بر ناتوانی عقل بشر در درک غایت هستی، همزمان به علم و منطق نیز توجه جدی دارد. از سوی دیگر، تاکید او بر گذرا بودن دنیا، ناپایداری سرنوشت و دعوت به بهره مندی از لحظه حال، به نوعی واکنشی اگزیستانسیال به وضعیت انسانی است. خیام با رویکردی خاص سنتهای مختلف فلسفی از جمله فلسفه یونان، عرفان اسلامی و آموزه های باطنی را در خود جذب کرده و منظری مستقل پدید آورده است که در آن، عقل، تردید، لذت و حیرت در کنار یکدیگر جای دارند. مکتب فکری او را می توان حکمت غیرمتعهد و در عین حال ژرف اندیش نامید؛ حکمت کسی که در آستانه یقین و تردید به تجربه معنای زندگی پرداخته است.

کلیدواژه ها:

خیام ، حکمت ، رباعیات ، شعر فارسی