اثر شدت های مختلف قطع (برداشت) بر عملکرد گونه مرتعی Cephalaria kotschyi Boiss. & Hohen. در رویشگاه های مرتعی منطقه سارال، کردستان

زمینه و هدف: تولید اطلاعات پایه و شناخت عناصر اصلی اکوسیستم مرتعی نیاز اساسی هر نوع مدیریتی در این عرصه هاست. این پژوهش جزو اولین تلاش هایی است که برای تعیین میزان آسیب پذیری یا مقاومت گونه های کلیدی در برابر چرای دام در منطقه سارال کردستان انجام گرفته است.

روش بررسی: برای سنجش اثر قطع بر گونه مهم مرتعیCephalaria kotschyi ، قبل از آغاز فصل رویشی سال ۱۳۸۶ تا پایان سال ۱۳۹۰ اقدام به محصور کردن قطعه ای نیم هکتاری مرتع در سامان زردوان سارال شد. در این قرق تحقیقاتی ۴۰ پایه از گونه یادشده به صورت کاملا تصادفی انتخاب شد و هر ۱۰ پایه به تیمارهای قطع تولید اندام هوایی از طریق چشمی به میزان های ۰، ۴۰-۲۰، ۶۰-۴۰ و ۸۰-۶۰ درصد اختصاص یافت. تیمارهای قطع در سه تکرار و با فاصله یک ماه صورت گرفت و برای محاسبه درصد دقیق تولید برداشت شده، پس از خشک کردن در هوای آزاد توزین شدند. به همین منظور، تولید تمامی پایه ها (به جز شاهد ها) در آخر فصل رویشی برداشت شدند. به مدت چهار سال و هر ساله اقدام به اندازه گیری یا برآورد چشمی ویژگی های بنیه و شادابی، مرگ و میر، ارتفاع، تولید و تعداد ساقه زایشی در تمامی پایه ها شد. در سال پنجم نیز، برای پایش آثار اعمال تیمارهای قطع در فصل رویشی استراحتی، بدون اعمال قطع، این ویژگی ها اندازه گیری شد. با استفاده از طرح آماری کرت های خرد شده در زمان، تجزیه داده ها انجام شد. از آزمون چنددامنه ای دانکن برای مقایسه میانگین ها استفاده شد.

یافته ها: نتایج به خوبی نشانگر سازگاری بسیار بالای این گونه نسبت به چرای دام است؛ بدین معنی که هرچه بیشتر برداشت شود تولید ویژگی های اندازه گیری شده به طور معنی داری در سطح ۰۵/۰≤ Pنسبت به سایر سطوح برداشت و حتی نسبت به شاهد دارای اختلاف است. تولید متوسط پایه های تیمارهای مختلف قطع سبک در سال اول تقریبا در یک گروه قرار دارند، اما روند سایر تیمارها به صورت پلکانی از تیمار سبک به سنگین افزایش داشته است و شیب این تغییر از سال اول به سال آخر به وضوح بیشتر شده است. مانند مقادیر تولید، ارتفاع نهایی در سال اول تمامی تیمارها و شاهد تقریبا در یک دسته بودند و این عدم تفاوت برای این ویژگی تقریبا در تمامی سال ها ثابت ماند. به جز افزایش تعداد گل آذین در تیمار قطع سبک در سال آخر به میزان یک گروه، در هیچ یک از سال های اندازه گیری این ویژگی تفاوت معنی داری در سایر سال ها بین تیمارها وجود نداشت.

بحث و نتیجه گیری: از آنجا که روند افزایشی ثابتی با افزایش شدت برداشت دیده می شود، ممکن است در صورت برداشت بیش از ۷۰ درصد نیز کارآیی تولید اندام هوایی خود را در فصول رویشی ضمن قطع یا چرا حفظ نماید، اما نتایج فصل رویش بعد از اعمال تیمار، نیاز جمعیت گونه c. kotschyi به استراحت را به خوبی نشان داد. به نظر می رسد جمعیت نسبتا متراکم این گونه در منطقه حاصل جمع تمام عوامل از جمله اثر متقابل چرا و رقابت بین گونه ای باشد.

کلیدواژه ها:

چرای شبیه سازی شده ، تولید ، مقاومت به چرا ، شادابی.