نقش زیست بوم مدرسه در هویت یابی نوجوانان ایرانی

چکیده گسترده   مقدمه و اهداف: شکل گیری هویت یکی از وظایف اساسی رشد در دوران نوجوانی است که تحت تاثیر عوامل مختلف اجتماعی و محیطی قرار دارد. اریکسون[۱] (۱۹۶۸) هویت را به عنوان تمایزی که فرد میان خود و دیگران قائل می شود تعریف می کند؛ تمایزی که شامل الگوهای فکری درونی شده، ارزش ها و سبک های ارتباطی است. این سازه روانی - اجتماعی در دوران نوجوانی دچار دگرگونی های چشم گیری می شود، زیرا افراد در این دوره، برداشت های خود از خویشتن، ارزیابی های بیرونی و اهداف زندگی خود را با یکدیگر ادغام می کنند (شوارتز، ۲۰۰۵؛ خباز و همکاران، ۱۳۸۹). در این میان، آموزش نقش مهم و تاثیرگذاری ایفا می کند. مدرسه به عنوان اصلی ترین محیط آموزشی، از طریق برنامه درسی، تعاملات معلم و دانش آموز، ساختارهای مدیریتی و حتی برنامه پنهان، بر هویت نوجوانان تاثیرگذار است (طالب زاده و فتحی، ۲۰۰۳؛ گیدنز،[۲] ۲۰۱۱). مطالعه حاضر با هدف بررسی نقش زیست بوم مدرسه در شکل گیری هویت نوجوانان ایرانی انجام شده است. این پژوهش با تکیه بر دیدگاه زیست بومی، مدرسه را نه به عنوان یک نهاد ایستا بلکه به عنوان محیطی اجتماعی - فرهنگی و پویا در نظر می گیرد. در این چارچوب، عواملی همچون روابط همسالان، رفتار معلمان، فرهنگ مدرسه، فضای فیزیکی و منابع در دسترس از طریق روش های کیفی و تحلیل مضمون منابع فارسی، انگلیسی و عربی بررسی شده اند. هدف پژوهش، شناسایی مولفه های کلیدی مدرسه ای است که بر ابعاد مختلف هویت تاثیرگذارند و این پرسش را مطرح می کند که آیا دانش آموزان صرفا دانش می آموزند یا دگرگونی هویتی را تجربه می کنند؟ این تحقیق در نهایت می کوشد با ارائه راهکارهایی، سیاست گذاران آموزشی، طراحان برنامه درسی و مجریان آموزشی را نسبت به نقش پویای مدرسه در فرآیند هویت یابی آگاه سازد. با اتخاذ رویکردی جامع و چندبعدی نسبت به توسعه هویت، این مطالعه به درک عمیق تری از دوران نوجوانی در بستر آموزش و پرورش ایران کمک می کند. روش: در این تحقیق، به منظور بررسی نقش تعلیم و تربیت رسمی در شکل دهی هویت نوجوان ایرانی از روش تحلیل مضمون بهره گرفته شده است. هدف اصلی این روش، استخراج کدهای توصیفی و تجویزی جهت ترسیم مدل مفهومی روابط علی متغیرها است. این تحلیل به روش داده بنیاد با رویکرد ساختارگرای اشتراوس و کوربن نزدیک شده، بدون اینکه چارچوب نظری اولیه مقولات را تعیین کند، بلکه به خلاقیت محقق در کدگذاری جهت داده و باعث ایجاد حساسیت نظری می شود. در مرحله نخست، ۳۵۰ منبع فارسی، انگلیسی و عربی بررسی شد که پس از پالایش، ۲۴ منبع نهایی (۱۲ فارسی، ۱۰ انگلیسی، ۲ عربی) انتخاب شدند که همگی ارتباط مستقیم با موضوع نقش مدرسه در شکل گیری هویت نوجوانان داشتند. این منابع شامل ۶ پایان نامه و ۱۸ مقاله بودند و براساس معیارهایی چون اعتبار، قوت نظری و ارتباط با پرسش تحقیق گزینش شدند. با تحلیل این منابع، ۹۸ کد غنی استخراج شد که براساس جهت تاثیرگذاری به چهار دسته تقسیم شدند: هویت ساز، هویت سوز، بسته به جهت عناصر و فاقد تاثیر. تنها یافته های حاصل از روش شناسی تحقیقات لحاظ شدند و محتوای نظری فاقد پشتوانه تجربی کنار گذاشته شد. مراحل انجام این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون عبارتند از: آشنا شدن با داده ها؛ ایجاد کدهای اولیه و کدگذاری؛ جستجو و شناخت مضامین؛ ترسیم شبکه مضامین؛ تحلیل شبکه مضامین؛ ادغام و یکپارچه کردن مجدد متن.   جهت اثرگذاری سازه هویتی رکن زیست بوم مضمون اولیه بسته به جهت عناصر هویت شغلی بافت مدرسه تاثیر بافت مدرسه بر شغل دانش آموزان هویت سوز هویت اجتماعی بافت مدرسه تاثیر مدرسه بر بازتولید هویت های طبقاتی بسته به جهت عناصر هویت فردی بافت مدرسه تاثیر بافت مدرسه بر نوع نگرش دانش آموزان هویتساز هویت ملی برنامه پنهان تاثیر برنامه پنهان مدارس بر تقویت هویت ملی فاقد تاثیر هویت دینی برنامه پنهان عدم تاثیر برنامه پنهان مدرسه در هویت دینی هویتساز هویت ملی فناوری های مدرسه ضعف امکانات و برنامه ریزی مناسب مدارس در تقویت هویت ملی هویتساز هویت اجتماعی ساختار مدرسه تاثیر مدرسه بر شکل گیری هویت گروهی و اجتماعی دانش آموزان هویتساز هویت سیاسی ساختار مدرسه تلاش مدرسه در راستای هویت مذهبی مناسک گرا، جمعی و هم پوشان با پرورش سیاسی هویتساز هویت دینی ساختار مدرسه تعارض و تفاوت مدرسه و خانواده در چهار مولفه هویتی، تحصیلی، مذهبی، سیاسی و انضباطی هویتساز هویت فردی ساختار مدرسه دستیابی مدارس به دانش آموزان مطیع برخلاف خانواده بسته به جهت عناصر هویت شغلی ساختار مدرسه تاثیر مدارس پیش حرفه ای بر هویت یابی شغلی سریع تر دانش آموزان در مقایسه با مدارس پیش آکادمیک هویتساز هویت دینی تعامل بازیگران تاثیر روابط موجود در مدارس بر تقویت هویت دینی هویتساز هویت فردی تعامل بازیگران تاثیر نحوه تعامل با همسالان در مدرسه بر هویت اخلاقی دانش آموزان هویتساز هویت اجتماعی تعامل بازیگران تاثیر فعالیت های گروهی مدرسه بر شکل گیری هویت جمعی دانش آموزان هویتساز هویت شغلی تعامل بازیگران تاثیر رابطه معلم-دانش آموز بر رشد هویت علمی مثبت هویتساز هویت فردی بازیگران مدرسه تاثیر نحوه برخورد کادر مدرسه بر هویت اخلاقی دانش آموزان هویتسوز هویت فردی بازیگران مدرسه نقش مدارس و معلمان به طور ناخواسته و اغلب منفی در رشد هویت نوجوانان بسته به جهت عناصر هویت دینی بازیگران مدرسه تاثیر معلم و همکلاسی ها بر تربیت اعتقادی، اخلاقی و عبادی دانش آموزان هویتساز هویت ملی بازیگران مدرسه تاثیر نقش راهبری معلم بر هویت ملی دانش آموزان هویتساز هویت شغلی بازیگران مدرسه تاثیر روحیه علم دوستی کادر مدرسه بر موفقیت شغلی دانش آموزان هویتساز هویت ملی جو مدرسه تاثیر جو اجتماعی مدارس بر تقویت هویت ملی هویتساز هویت دینی جو مدرسه تاثیر جو اجتماعی مدارس بر تقویت هویت دینی هویتساز هویت فردی جو مدرسه تاثیر فضای مدرسه بر هویت اخلاقی دانش آموزان هویتساز هویت ملی معماری مدرسه تاثیر ساختار فیزیکی مدارس بر تقویت هویت ملی هویتساز هویت دینی معماری مدرسه تاثیر ساختار فیزیکی مدارس بر تقویت هویت دینی بسته به جهت عناصر هویت اجتماعی معماری مدرسه تاثیر معماری فضا بر هویت جمعی دانش آموزان هویتساز هویت فردی فرآیند تربیتی تاثیر نظام مشاوره مدارس بر ارتقا بهزیستی روانی دانش آموزان هویتساز هویت جنسی فرآیند تربیتی تاثیر مدارس با معرفی الگوها در هویت جنسیتی دختران هویتسوز هویت شغلی فرآیند تربیتی مدرک گرایی در تحصیل علم برخلاف خانواده بسته به جهت عناصر هویت فردی فرآیند آموزشی تاثیر ناخواسته فرآیندهای آموزشی بر رشد هویت نوجوانان هویتسوز هویت شغلی فرآیند آموزشی تاثیر منفی راهبردهای تدریس در کلاس های هنری که فضایی برای ابراز وجود نمی گذارد در هویت یابی شغلی دانش آموزان هویتساز هویت جنسی فرآیند آموزشی تاثیر مدارس با آموزش و مشاوره خانواده ها در هویت جنسیتی دختران - تاثیر مدارس با مسئولیت دادن به دختران در هویت جنسیتی دختران هویتساز هویت ملی فرآیند آموزشی تاثیر برنامه های درسی بر شکل گیری و تعمیق هویت ملی هویتساز هویت اجتماعی فرآیند آموزشی تاثیر برنامه های آموزشی و مهارتی بر رشد اجتماعی دانش آموزان بسته به جهت عناصر هویت فردی محتوای آموزشی تاثیر برنامه درسی بر رشد هویت نوجوانان هویتساز هویت ملی محتوای آموزشی تاثیر نقش کتب بر هویت ملی دانش آموزان هویتساز هویت دینی محتوای آموزشی تاثیر نقش کتب بر هویت دینی دانش آموزان   نتایج: بخشی از جدول تحلیل مضمون تحلیل مضمون منابع نشان می دهد که اجزای مختلف زیست بوم مدرسه تاثیر چشم گیری بر شکل گیری هویت نوجوانان دارند. یافته های اصلی در سه حوزه خلاصه می شوند: ابعاد هویتی تحت تاثیر: در میان ابعاد مختلف هویت، بیشترین تاثیر بر موارد زیر مشاهده شده است: هویت فردی (۳۶ کد)؛ هویت ملی (۱۸ کد)؛ هویت دینی (۱۴ کد)؛ هویت اجتماعی (۱۲ کد)؛ هویت شغلی (۱۱ کد)؛ هویت جنسیتی و سیاسی (هرکدام ۳ کد)؛ هویت فرهنگی (۱ کد). این نتایج نشان می دهد که نظام آموزش رسمی بیشترین نقش را در شکل دهی به هویت فردی، ملی و دینی دانش آموزان ایفا می کند. اجزای موثر مدرسه: مولفه های زیر بیشترین تاثیر را بر هویت نوجوانان داشته اند: کنشگران مدرسه (معلمان، کارکنان، دانش آموزان، مدیران): بیشترین تاثیر به ویژه بر هویت فردی، دینی و شغلی (۱۸ کد)؛ فرآیند آموزشی: موثر بر هویت فردی، شغلی، ملی و اجتماعی (۱۶ کد)؛ ساختار مدرسه: تاثیرگذار بر هویت فردی، ملی و اجتماعی (۱۳ کد)؛ برنامه پنهان و اقلیم مدرسه: تقویت کننده هویت دینی و ملی؛ محیط فیزیکی مدرسه: تاثیرگذار بر هویت اجتماعی، فردی و ملی. عوامل تضعیف کننده هویت: پنج عامل به عنوان موانع احتمالی در مسیر رشد هویتی شناسایی شدند: محیط مدرسه: ممکن است نابرابری را بازتولید کند. فرآیندهای سخت گیرانه آموزشی: می توانند مانع شکل گیری هویت شوند. هنجارهای نهادی: ممکن است آزادی بیان دانش آموزان را محدود کنند. مدرک گرایی: خلاقیت را کاهش می دهد. روش های آموزشی سنتی (به ویژه در حوزه هنر): می توانند مانع ابراز خود شوند. در جمع بندی، اگرچه بیشتر اجزای مدرسه نقش مثبتی در رشد هویت دارند - به ویژه در ابعاد فردی، ملی و دینی - برخی ساختارها و رویه های آموزشی می توانند مانع شکل گیری کامل و چندبعدی هویت شوند. رفع این چالش ها نیازمند انعطاف پذیری و شمول گرایی بیشتر در نظام های آموزشی است.   مدل مفهومی نقش زیست بوم مدرسه در هویت یابی دانش آموزان بحث و نتیجه‎گیری: نوجوانان آینده ساز هر جامعه ای هستند و انسجام شخصیتی و مسیر زندگی آنها تا حد زیادی به هویتی بستگی دارد که در این مرحله شکل می گیرد. یکی از نهادهای اثرگذار در این فرآیند، نظام تعلیم و تربیت رسمی است. نگاهی جامع و نظام مند به این نظام، به عنوان یک زیست بوم اجتماعی - فرهنگی پیچیده، درک عمیق تری از نقش آن در شکل دهی به هویت جوانان ایرانی امروز فراهم می کند. در این پژوهش، با بهره گیری از تحلیل مضمون ۲۴ منبع، تعداد ۹۸ مضمون تفصیلی مرتبط با شکل گیری هویت نوجوانان شناسایی شد. در این میان، ۱۲ مولفه اساسی در زیست بوم مدرسه شناسایی گردیدند؛ از جمله فناوری های مدرسه، فرآیندهای آموزشی، معماری، بافت، ساختار، محیط و جو، تعاملات میان کنشگران مدرسه و برنامه پنهان. این مولفه ها بر هشت بعد کلیدی هویت شامل هویت فردی، اجتماعی، جنسیتی، شغلی، دینی، فرهنگی، سیاسی و ملی تاثیر می گذارند. شایان توجه است که هویت های امتی تمدنی و مجازی (آنلاین)، علی رغم اهمیتشان، در منابع بررسی شده پوشش نیافته اند و می توانند موضوع تحقیقات آینده قرار گیرند. یافته های این پژوهش نشان می دهد که زیست بوم مدرسه به عنوان یک سیستم پیچیده و چندبعدی، تاثیر عمیقی بر شکل گیری ابعاد مختلف هویتی دانش آموزان دارد. ارکان مختلف زیست بوم مدرسه، از جمله بازیگران مدرسه، ساختار مدرسه، فرآیندهای آموزشی و تربیتی، جو مدرسه، و محتوای آموزشی، به طور معناداری بر هویت فردی، ملی، دینی، اجتماعی، شغلی و سایر ابعاد هویتی دانش آموزان تاثیرگذار هستند. در این میان، بازیگران مدرسه بیشترین تاثیر را بر هویت فردی، دینی و شغلی دانش آموزان داشته اند، درحالی که هویت ملی و دینی به طور گسترده ای تحت تاثیر اکثر ارکان زیست بوم مدرسه قرار گرفته اند. همچنین، برخی از ارکان مانند بافت مدرسه و فرآیندهای آموزشی می توانند هم نقش هویت ساز و هم هویت سوز ایفا کنند. این یافته ها بر اهمیت توجه به زیست بوم مدرسه به عنوان یک خرده سیستم کلیدی در فرآیند هویت یابی نوجوانان تاکید می کنند و نشان می دهند که هویت یابی دانش آموزان نتیجه تعامل پیچیده ی عوامل درونی و بیرونی در محیط مدرسه است. شکل گیری و تقویت هویت ایرانی اسلامی نوجوانان اگر غایتی مهم برای سیاست گذاران باشد مستلزم توجه آنان به این نهاد رسمی است چراکه از بین ابعاد هویتی، هویت ملی و دینی دانش آموزان بیشترین بعد هویتی هستند که در این زیست بوم تحت تاثیر ارکان مختلف قرار می گیرند. این پژوهش، مدل زیست بومی فرهنگی را به عنوان جایگزینی برای رویکردهای سنتی فرهنگی در مطالعات مدرسه پیشنهاد می کند و از پژوهش های آینده دعوت می نماید تا اجزای جدید و تاثیرات متنوع انواع مدارس بر هویت نوجوانان را بررسی کنند.   [۱]. Erikson   [۲]. Giddens

کلیدواژه ها:

زیست بوم مدرسه ، تحلیل مضمون ، هویت یابی ، نوجوان ، دانش آموز