نگاشت خطر زمین لغزش با استفاده از روش های ترکیبی تصمیمگیری چند شاخصه در حوزه آبخیز قزل اوزن، استان قزوین

چکیده مبسوطمقدمه: زمین لغزش­ها ازجمله مخاطرات طبیعی هستند که باعث خسارات جانی و مالی می شود. همچنین، این پدیده منجر به خسارات زیست محیطی قابل توجهی از طریق تخریب زمین در مناطق مستعد زمین لغزش می شود. در این ارتباط، تهیه نقشه های خطر زمین لغزش برای برنامه ریزی موثر برای مدیریت ریسک زمین لغزش دارای اهمیت است. در سال های اخیر، روش های تصمیم گیری چند شاخصه (MADM) در نگاشت خطر زمین لغزش استفاده شده است. این مطالعه باهدف ارزیابی عملکرد روش های ترکیبی MADM شامل AHP-SAW، AHP-TOPSIS و AHP-VIKOR برای نگاشت خطر زمین لغزش در حوزه آبخیز قزل اوزن در استان قزوین انجام شد.مواد و روش ها: در تحقیق حاضر، انواع عوامل علی به صورت نقشه های بارش، زاویه و جهت شیب، سنگ شناسی، ارتفاع، کاربری اراضی و فاصله از جاده، فاصله از گسل و فاصله از آبراهه به عنوان شاخص های موثر برای پیش بینی رخداد زمین لغزش در نظر گرفته شدند. در این مطالعه از دو روش نرمال سازی شامل روش نرمال سازی Min-Max برای روش SAW و روش نرمال سازی برداری برای روش های TOPSIS و VIKOR استفاده شد. همچنین، از روش تصمیم گیری گروهی در فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) به منظور تعیین اوزان عوامل علی بر اساس دیدگاه ۱۲ کارشناس خبره استفاده شد. علاوه بر این، از شاخص­های مجموع کیفیت (Qs)، مقادیر سطح زیر منحنی (AUC) و منحنی های مشخصه عملکرد گیرنده (ROC) برای صحت سنجی عملکرد روش های مختلف MADM مورد بررسی در این تحقیق استفاده شد.نتایج و بحث: مقادیر Qs برای روش AHP-SAW، ۲۴۱/۰، برای روش AHP-TOPSIS ۲۶۲/۰ و برای روش AHP-VIKOR، ۶۲۶/۰ محاسبه شد. همچنین، مقادیر AUC برای این سه روش به­ترتیب ۷۶۹/۰، ۷۸۶/۰ و ۸۰۵/۰ محاسبه شد که در محدوده پذیرش قابل قبول و عالی قرار دارند. در این مطالعه، روش AHP-VIKOR به عنوان بهترین روش تولید نقشه خطر زمین لغزش معرفی می شود. یکی از معایب استفاده از مدل های ترکیبی MADM، محاسبه دقیق اوزان عوامل علی مبتنی بر دیدگاه کارشناسی بر اساس روش AHP است، به طوری که اوزان به دست آمده قویا بستگی به دیدگاه کارشناس نظر دهنده دارد. در این مطالعه به منظور بهبود دقت در محاسبه اوزان معیارها، از روش تصمیم گیری گروهی در AHP استفاده شد. باید توجه داشت که روش  AHP-SAWبه کار رفته در این مطالعه که از صحت قابل قبولی در تولید نقشه های خطر زمین لغزش برخوردار است، در دیگر مطالعات نیز، به عنوان روشی ساده و کارآمد برای تولید نقشه های خطر زمین لغزش معرفی شده است. همچنین، اگرچه روش SAW، یک روش وزن دهی ساده مبتنی بر نرمال سازی داده های ماتریس تصمیم، تعیین اوزان شاخص ها و تجمیع شاخص ها بر اساس روش میانگین وزنی است، اما از کاربرد گسترده ای در ارزیابی های زیست محیطی نیز برخوردار است. علاوه بر این، مقادیر Dr طبقات مختلف خطر زمین لغزش محاسبه شده برای روش VIKOR، دارای یک روندی تقریبا صعودی از مناطق با خطر بسیار پایین به زمین لغزش (طبقه I) به سمت مناطق با خطر بسیار زیاد به زمین لغزش (طبقه V) هستند. این روند نشان دهنده قابلیت بالای روش VIKOR برای تولید نقشه های خطر زمین لغزش در منطقه موردمطالعه است.نتیجه گیری: نتایج ارزیابی روش های ترکیبی تصمیم گیری چندشاخصه مبتنی بر شاخص های ارزیابی عملکرد، نشان دهنده عملکرد قابل قبول (AHP-SAW و AHP-TOPSIS) و عالی (AHP-VIKOR) روش ها برای تولید نقشه های خطر زمین لغزش بود. با توجه به حضور پهنه های با خطر زیاد تا خیلی زیاد در منطقه موردمطالعه، برنامه ریزی برای مدیریت ریسک زمین لغزش قویا برای منطقه توصیه می شود. اگرچه نقشه پراکنش زمین لغزش در ارزیابی روش های MADM مورداستفاده قرار می گیرد، اما عدم نیاز به استفاده از این نقشه ها در فرآیند MADM به منظور تهیه نقشه های خطر زمین لغزش از نقاط قوت روش های تصمیم گیری چندشاخصه است. بااین حال، تعیین صحیح اوزان شاخص های علی ازجمله چالش های مطرح در کاربست این روش ها است که برای بهبود فرایند محاسبه اوزان، استفاده از روش تصمیم گیری گروهی در AHP توصیه می شود.

کلیدواژه ها:

تصمیم گیری گروهی ، عوامل علی ، ماتریس تصمیم ، AHP ، MADM