تحلیل نقشه طراحی کتیبه کوفی محرابی از دوره آل کاکویه در مسجد و قدمگاه فراشاه یزد

کتیبه‎نگاری‎های کوفی در ایران را می‎توان هنری دانست که تحت تاثیر عقاید و اعتقادات حاکمان جامعه بر بناهای مذهبی شکل گرفته‎اند. در اوایل ورود اسلام به ایران، بیشتر کتیبه‎نگاری‎ها در بناهای مذهبی شامل آیات قرآن و به خط کوفی بود. مسجد و قدمگاه امام رضا (ع) در فراشاه یزد دارای یک محراب سنگی متعلق به سال ۵۱۲ هجری قمری و دوره آل کاکویه، مقارن با دوره سلاجقه است. این دوره یکی از دوره‎هایی است که کتیبه‎نگاری‎های کوفی از منظر توجه به جزئیات نسبت به دوره‎های قبل از خود تنوع بیشتری دارد. هدف اصلی این پژوهش، درک عمیق از شیوه طراحی و مفاهیم بصری این کتیبه در بستر تاریخی و فرهنگی است و به شیوه کیفی و از نوع مطالعه موردی است. در این راستا، کتیبه کوفی محراب این مسجد و قدمگاه تحلیل و تفسیر می شود و روش تحلیل و تفسیر شامل بررسی ساختار نوشتاری، ویژگی‎ها و تکنیک‎های طراحی آن است. یافته های پژوهش نشان می‎دهد هنرمند کتیبه‎نگار در طراحی و یا اجرای این کتیبه کوفی از نقشه طراحی با تناسبات پایه‎ای دقیق استفاده کرده است و این موضوع در چگونگی به کارگیری ویژگی‎های بصری همچون ریتم، تقارن، تناسبات و... تاثیرگذار بوده است. همچنین این پژوهش نشان میدهد از نقشه طراحی در کتیبه کوفی آیه (۲۳) سوره الشوری و آیه (۵۵) سوره مائده در محراب مسجد و قدمگاه فراشا یزد استفاده شده است. این نقشه طراحی بر پایه تناسبات دقیق ۳۲ به ۳۲ و حداقل اندازه یک به ۳۲ در بالای خط راهنمای زمینه و تناسبات پنج به پنج و حداقل اندازه یک به پنج در زیر خط راهنمای زمینه شکل گرفته است. خطوط راهنمای اصلی، خطوط راهنمای میانی و جدول‎بندی ‎ها در نقشه طراحی این کتیبه کوفی براساس این تناسبات جایگذاری شده‎اند و هنرمند کتیبه‎نگار ابعاد حروف و اتصالات آن را به وسیله این ویژگی‎ها تعیین و طراحی کرده است.

کلیدواژه ها:

فراشاه یزد ، آل کاکویه ، کتیبه کوفی ، خوشنویسی اسلامی ، دوره سلجوقی