سیر تحول و دسته بندی مضمونی کتیبه نگاری در مسجد جامع بروجرد

کتیبه نگاری به عنوان یکی از مهمترین و برجسته ترین عناصر تزئینی و هنری در معماری اسلامی، در سده های مختلف، نقشی کلیدی در انتقال مفاهیم دینی فرهنگی و اجتماعی ایفا کرده است. کتیبه ها را می توان شواهد مهم عینی و اسناد مهم تاریخی به منظور شناسایی اوضاع، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و سیاسی به شمار آورد. مساجد جامع همواره از بناهای مورد توجه بودند و در دوره های مختلف دستخوش تغییراتی شده اند؛ مسجد جامع بروجرد نیز به عنوان یکی از کهن ترین و مهمترین آثار معماری اسلامی، ایران از این قاعده مستثنا نیست و بسیاری از این تغییرات را می توان در کتیبه های به جای مانده در این بنا پیگیری نمود. هدف اصلی از انجام این پژوهش ارائه دسته بندی مناسب از مضامین، شیوه اجرا و قلم خوشنویسی به کار رفته در کتیبه ها است. این پژوهش در پی پاسخ به این سوالات است که مضامین غالب در این کتیبه ها چیست؟ از چه اقلام خوشنویسی در نگارش آنها بهره گرفته شده است؟ روش تجزیه و تحلیل داده های مورد نیاز پژوهش به صورت کیفی بوده است و روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی به شمار می رود. اطلاعات اولیه مورد نیاز این پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه ای و با بهره گیری از منابع مکتوب و دیجیتال در دسترس جمع آوری شده است. تصاویر مورد نیاز پژوهش از طریق مشاهدات میدانی و تصویربرداری از مسجد جامع بروجرد گردآوری شده اند. در این بنا ۱۰ کتیبه شناسایی شده که یکی از آنها در منابع ذکر شده و امروزه در جای خود موجود نیست. این کتیبه ها مربوط به دوره های سلجوقی تا قاجار هستند. بررسی داده ها نشان می دهد که بیشترین نمونه های شناسایی شده به حجاری برجسته روی سنگ تعلق دارند. در مقابل شیوه حکاکی روی چوب صرفا در دو مورد مشاهده گردیده و سایر روش ها مانند آجرتراشی و کشته بری گچ تنها در یک نمونه دیده می شوند. از نظر محتوایی کتیبه ها در سه گروه تاریخی، ادبی و مذهبی طبقه بندی می شوند که کتیبه های تاریخی بیشترین تعداد را دارند و مضامین مذهبی در ۴ مورد مشاهده شده است. از نظر خوشنویسی نیز قلم نستعلیق با ۶ نمونه بیشترین کاربرد را دارد و قلم ثلث در ۲ نمونه و کوفی تنها در یک نمونه به کار رفته اند.

کلیدواژه ها:

خوشنویسی ، کتیبه نگاری ، اقلام کتیبه نگاری ، شیوه های اجرا ، مسجد جامع بروجرد