مروری بر آلودگی منابع آب و خاک به ریز پلاستیکها و اثرات آن بر موجودات زنده

پلاستیک یکی از پرکاربردترین مصنوعات مورد استفاده بشر و در عین حال یکی از مهمترین مواد آلاینده محیط زیست در کره زمین محسوب می شود. به تازگی حضور میکروپلاستیکها یا همان ریز پلاستیکها در منابع آبی، خاک و هوای کره زمین، مورد توجه دانشمندان قرار گرفته است. سازمان بهداشت جهانی ریز پلاستیکها را به دلیل خاصیت تجمعی زیستی و ماندگاری زیاد در منابع زیستی آلاینده نوظهور معرفی نموده است. ریز پلاستیک به ذرات پلاستیکی با اندازه کوچکتر از پنج میلیمتر اطلاق می شود که به واسطه تجزیه قطعات بزرگتر پلاستیک به وجود آمده و وارد منابع آبی و خاک می شوند. تاکنون ترکیبات متنوعی از ریز پلاستیکها شامل E, PP, PVC, PS, PUR و استئارات زینک در منابع آبی شناسایی شده است. از روش های مختلفی جهت تعیین غلظت، شمارش با میکروسکوپ نوری و الکترونی روبشی و ساختار شیمیایی، طیف سنجی مادون قرمز به تبدیل فوریه، میکرورامان، آنالیز حرارتی و پیرولیز-گاز کروماتوگرافی طیف سنجی (ریز پلاستیکها) استفاده می شود. متاسفانه دلیل فقدان پروتکل های استاندارد در اندازه گیری و میزان مجاز ریز پلاستیکها در منابع آبی، خاک، هوا و چرخه های غذایی، هنوز تاثیرات دقیق ریز پلاستیکها بر سلامت موجودات زنده و محیط زیست مشخص نیست. لیکن به واسطه این که این ذرات اندازه کوچک، پایداری و سطح ویژه بالا و خاصیت آب گریزی دارند، تصور می شود که به آسانی به آب، خاک و حتی بدن موجودات زنده وارد شده و انواع آلاینده های خطرناک از جمله فلزات سمی را با خود حمل نموده و در بدن موجودات زنده تجمع پیدا کنند. همچنین از آن جا که ترکیبات شیمیایی متنوعی از جمله فتالاتها، بیس فنولها، تترابرومبیسفنول و دی فنیل اترهای پلی برومینه در پلاستیکها وجود دارند، تجمع این مواد در بدن موجودات زنده می توانند اثرات منفی از جمله رشد سلول های سرطانی، رشد کمتر و طول عمر کوتاه تر، تغییر در جمعیت میکروبی روده و بروز بیماری و تجمع در روده، کبد، کلیه، ریه، طحال، قلب، تخمدان و بیضه و بروز تغییرات بیوشیمیایی، تخریب ساختاری و نقص در عملکرد را به دنبال داشته باشند. مطالعات نشان داده است که ریز پلاستیکها در اغلب برندهای بطری های پلاستیکی، آب آشامیدنی، لوازم بهداشتی و درمانی از جمله خمیردندان ها و کرم های لایه بردار پوست و مواد لبنی در کشورهای مختلف جهان وجود دارند که به راحتی وارد بدن انسان می شوند. تاکنون روش های مختلفی برای حذف ذرات ریز پلاستیک از آب پیشنهاد شده است که از آن جمله می توان به کربن گرانوله، فیلتر کربن بلاک و ممبران اسمز معکوس و فیلتر تعویض یونی اشاره کرد. با این وجود قابل ذکر است که هنوز کارایی این روش ها در مقیاس وسیع و برای حذف ریز پلاستیکها از پیکره های آبی بزرگ مبهم و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست و مطالعات تکمیلی در خصوص کشف روش های کاربردی و ارزان برای حذف ریز پلاستیکها در سراسر جهان مورد توجه ویژه متخصصان قرار دارد.

کلیدواژه ها:

ریز پلاستیک ، آلاینده ، نوظهور ، منابع آبی ، سلامت بشر