شبکه راه های ارتباطی و منازل میان راهی شمال اصفهان در دوره سلجوقیان

چکیدهاصفهان و نواحی اطراف آن از سده های نخست اسلامی نقش مهمی در تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور داشت و در چند دوره از جمله عصر سلجوقیان به عنوان مرکز حکومت برگزیده شد. در عصر سلجوقیان، نیاز به گسترش راه های ارتباطی اصفهان و نواحی دیگر به منظور سهولت مبادلات و دسترسی به تمام قلمرو حکومت بیشتر شد و راه های شمال دشت اصفهان توسعه یافتند. پرسش این است که موقعیت مکانی و تحولات راه های ارتباطی شمال اصفهان در دوره سلجوقی چگونه بود و ویژگی های بناهای میان راهی شمال اصفهان در این عصر چیست؟ بنابراین، در این مقاله، شبکه راه های ارتباطی شمال دشت اصفهان و بناهای میان راهی سلجوقیان مطالعه شده­است. این محدوده در متون تاریخی با نام ناحیه «برخوار» معرفی شده و از حاشیه شمالی شهر اصفهان تا دامنه رشته کوه های کرکس در شمال اصفهان ادامه دارد. داده ها بر پایه بررسی های میدانی در ناحیه برخوار و مطالعه منابع تاریخی گردآوری شده و سپس ارتباط فضایی میان این راه ها و بناهای میان راهی تحلیل شده­ است. نتایج پژوهش نشان می دهد که در پی تحولات و توسعه شهرها و روستاها در دوره سلجوقیان، برخی راه های قبل از سلجوقیان بهسازی و بناهای میان راهی در آن­ها بازسازی یا نوسازی شد. راه های ارتباطی جدیدی نیز به شبکه راه های اطراف اصفهان افزوده شد. در این دوره، سه راه اصلی از دشت برخوار می گذشت که ارتباط اصفهان را با مناطق شمال شرقی، شمالی، شمال غربی و غرب کشور فراهم می­کرد. مسیر شمال شرقی از اصفهان به رباط سلطان و سپس نطنز و کاشان و ری می رسید. مسیر شمالی از اصفهان به مورچه خورت، میمه، دلیجان، کاشان، قم، ری منتهی می شد. مسیر شمال غربی از اصفهان به چاه سیاه کهنه، علویجه، گلپایگان، بروجرد و غرب کشور می رسید. با توجه به ویژگی های بناهای میان راهی در این سه مسیر، موانع طبیعی و ویژگی های جغرافیایی و دسترسی به مراکز مهم شهری همچون اردستان، نایین، خراسان، کاشان و ری به نظر می­رسد. اصلی­ترین مسیر ارتباطی دوران سلجوقی در شمال اصفهان مسیر نخست و مسیر اصلی بعدی مسیر دوم بود و مسیر سوم، به عنوان راه درجه دو در عصر سلجوقی کارکرد داشته است.

کلیدواژه ها:

راه های ارتباطی ، کاروان سرا ، منازل میان راهی ، سلجوقی ، اصفهان ، برخوار