اولویت بندی مناطق دچار فرسایش آبکندی در استان قزوین

مقدمه فرسایش خاک موجب تخریب اراضی و کاهش پتانسیل باروری آنها در حوزه های آبخیز می شود. انتخاب روش ها و راهبردهای درست برای مدیریت حوضه ها و طراحی برنامه های متناسب حفاظت خاک با شرایط منطقه از اهمیت بالایی برخوردار است و شناسایی مناطق اصلی تولید رسوب نقش به سزایی در تدوین این راهبردها دارد. فرسایش آبکندی یکی از اشکال فرسایش آبی و نوع تشدیدشده ناشی از فعالیت بشر و از عوامل مهم تخریب خاک است که در مناطق مختلف ایران باعث هدررفت خاک و تولید رسوب می شود. امروزه فرسایش آبکندی به دلیل اهمیت و توسعه آن در اثر فعالیت های نامتناسب توسعه ای انسان در طبیعت، بیشتر از سایر شکل های فرسایش آبی مورد توجه واقع شده و یکی از دلایل آن سهم تولید رسوب بین ۱۰ تا ۹۴ درصد در برخی از حوزه های آبخیز مطالعه شده دنیا است. از دلایل دیگر، اهمیت موضوع، می توان تخریب وسیع اراضی زراعی، مرتعی، مسکونی، راه ها، خطوط گاز و نفت و تغییر مکان روستاها را نام برد. با بررسی های به عمل آمده و با وجود مطالعات زیاد بر روی آبکندهای ایران، هنوز اطلاعات دقیق، جامع و بروزی برای ویژگی های آبکندها با توجه به اقلیم، کاربری، نوع سازند و خاک و تولید رسوب و خسارت اقتصادی ناشی از آنها ارائه نشده است. بنابراین، در این پژوهش سعی شد تا با بررسی ویژگی های آبکندهای استان قزوین و برآورد خسارت اقتصادی ناشی از آنها، اولویت بندی آنها برای برنامه ریزی اقدامات مدیریتی و حفاظتی انجام شود.   مواد و روش ها منطقه مورد بررسی در برگیرنده عرصه اراضی استان قزوین با مساحتی حدود ۱۵۵۵۹ کیلومترمربع است. بلندترین نقطه ارتفاع آن برابر ۴۰۶۱ متر از سطح دریا واقع در حوضه شاهرود و حداقل آن برابر ۲۷۵ متر واقع در پایاب رودخانه قزل اوزن در منطقه طارم سفلی است. متوسط بارندگی استان حدود ۳۱۶ میلی متر در سال است. واحدهای زمین شناسی کوارترنر شامل نهشته های مخروط افکنه ها و تراس های رودخانه ای کم ارتفاع، توف های آتشفشانی داسیت آندیزیت و کوارترنر شامل نهشته های مخروط افکنه ها و تراس های رودخانه ای مرتفع به ترتیب با ۳۹۲۰۰۰، ۱۱۹۰۰۰ و ۶۵۰۰ کیلومترمربع سه رتبه اول سازندهای استان هستند. مناطق آبکندی استان با توجه به اطلاعات موجود و مراجعه به ادارات مرتبط، شناسایی شد. سپس با توجه به شناسایی اولیه، کنترل صحت مکان های فرسایش آبکندی با بازدید میدانی انجام و مختصات جغرافیایی تعداد ۲۴ منطقه آبکندی توسط GPS ثبت شد. با استفاده از نقشه اقلیم دومارتن گسترده کشور، نقشه اقلیم استان به صورت رقومی تهیه شد. در گام بعدی، نقشه های مناطق آبکندی و اقلیم استان در محیط GIS بر روی هم قرار گرفت و نقشه پراکنش آبکندها در اقلیم های مختلف استان تهیه شد. از هر اقلیم دو منطقه که مساحتی بیش از ۵۰۰ هکتار داشتند و از هر منطقه سه آبکند نمونه برای برداشت های صحرایی به عنوان مناطق معرف انتخاب و مشخصه های ابعادی آبکندها، خاک، کاربری اراضی گذشته و فعلی و خسارت اقتصادی گسترش آبکندها در مناطق معرف اندازه گیری شد. برای هر منطقه نوع و میزان خسارت حاصل از ایجاد و گسترش آبکندها بر حسب ارزش کارکردی زمین در تولید علوفه (۲.۵ میلیون ریال در هر هکتار) تعیین شد. اولویت بندی مناطق آبکندی برای اجرای عملیات آبخیزداری و حفاظت خاک بر اساس روش پیشنهادی انجام شد. بدین ترتیب که ابتدا شاخص های مساحت، طول، عرض، عمق، نسبت عرض به عمق و مقدار خسارت تعیین شد. سپس مقدار هر عامل بر متوسط عامل در استان تقسیم و به ترتیب افزایشی مرتب و نمره یک برای کمترین مقدار شاخص و نمره ۱۰ برای بیشترین مقدار به منطقه اختصاص یافت و اولویت بندی هر عامل مشخص شد. سپس، جمع نمره اولویت های شاخص ها محاسبه، به تریتب صعودی مرتب و بیشترین نمره به عنوان منطقه با اولویت اول و کمترین نمره به عنوان منطقه با آخرین اولویت تعیین شد.   نتایج و بحث نتایج این پژوهش نشان داد که آبکندها در هر پنج اقلیم نیمه خشک سرد، نیمه خشک فراسرد، نیمه خشک معتدل، نیمه مرطوب گرم و مدیترانه ای گرم استان پراکنش دارند، ولی در اقلیم های مدیترانه ای و نیمه خشک از فراوانی و مساحت بیشتری برخوردار هستند. آبکندهای استان قزوین با پلان عمومی پنجه ای و پلان پیشانی نقطه ای هستند که معرف تاثیر رواناب سطحی در ایجاد و گسترش آنها است. آبکندها عموما در خط القعر دره ها ایجاد و دارای گسترش عرضی بیشتر و از نظر عمق در طبقه متوسط (کمتر از پنج متر) قرار می گیرند. خاک مناطق آبکندی دارای بافت سنگین تا نیمه سنگین بوده و کاربری اراضی مرتع است. خسارت اقتصادی وارده به مراتع استان در اثر گسترش آبکندها بالغ بر ۳۹.۸۴ میلیارد ریال برآورد شده است. مناطق آبکندی قسطین رود در اقلیم نیمه خشک معتدل، آبدره با اقلیم نیمه خشک سرد و دورچاک در اقلیم مدیترانه ای گرم در اولویت های اول، دوم و سوم برای عملیات حفاظت خاک قرار دارند و مناطق یل آباد، دستجرده و معلم کلایه از اولویت کمتری برخودارند.   نتیجه گیری خسارت اقتصادی وارده به مراتع استان در اثر گسترش آبکندها بالغ بر ۳۹.۸۴ میلیارد ریال برآورد شده و حسب نتایج به دست آمده، بر اساس اقلیم نمای دمارتن توسعه یافته مناطق آبکندی قسطین رود در اقلیم نیمه خشک معتدل، آبدره با اقلیم نیمه خشک سرد و دورچاک در اقلیم مدیترانه ای گرم در اولویت های اول، دوم و سوم برای عملیات حفاظت خاک قرار دارند که می توان برای تصمیم گیری در رابطه با تخصیص اعتبار و اجرای برنامه های حفاظت خاک و آبخیزداری از این نتایج استفاده نمود. برای مدیریت مناسب تر فرسایش و رسوب ناشی از فرسایش آبکندی در استان قزوین، بایستی طرح های دیگری نظیر تاثیر فرسایش آبکندی بر رطوبت خاک مراتع و بیوماس تولیدی و تنوع گونه های مرتعی خوش خوراک و تهاجمی، میزان پیشروی آبکندها در دوره های زمانی متوسط و بلند مدت و مدل های پیش گویی فرسایش آبکندی اجرا شود تا بتوان با اثرگذاری بیشتری به مدیریت آنها پرداخت.

کلیدواژه ها:

اقدامات حفاظتی ، پیشروی آبکندها ، خسارت اقتصادی ، گسترش آبکندها ، هدررفت خاک