حکمرانی چابک برای تعیین مسئولیت حقوقی و کیفری فناوری نوظهور هوش مصنوعی

گسترش روزافزون و استقرار سیستم های هوش مصنوعی (AI) به مثابه یک پارادایم نوین، بنیان های نظری حقوق کیفری کلاسیک، به ویژه مفاهیم «اراده» و «سوءنیت»، را با چالشی بی سابقه مواجه ساخته است. این پژوهش با هدف ارائه یک چارچوب «حکمرانی چابک» برای پاسخگویی به این چالش، به تحلیل و ارزیابی مسئولیت کیفری ناشی از عملکرد فناوری های هوشمند می پردازد. با اتکا به روش تحقیق هنجاری-تحلیلی و رویکردی تطبیقی، این مقاله ضمن بررسی دقیق حقوق موضوعه اندونزی، تجارب نظارتی در اتحادیه اروپا، ایالات متحده، چین، ژاپن و خلاءهای تقنینی ایران را مورد واکاوی قرار می دهد. پرسش محوری پژوهش آن است که در غیاب اهلیت کیفری برای هوش مصنوعی، چگونه می توان یک نظام پاسخگویی کارآمد، عادلانه و بازدارنده را طراحی نمود. یافته های تحقیق نشان می دهد که انتساب مستقیم مسئولیت کیفری به هوش مصنوعی به عنوان فاعل مستقل، به لحاظ دکترینال ناممکن و به لحاظ عملی بی فایده است. در مقابل، این پژوهش یک مدل چندوجهی از «مسئولیت انسانی در زنجیره ارزش هوش مصنوعی» را پیشنهاد می کند. این مدل فراتر از الگوهای سنتی مسئولیت غیرمستقیم، شامل مفاهیم نوینی چون «تقصیر کیفری در طراحی و توسعه» برای شناسایی قصور توسعه دهندگان در مراحل پیشااستقرار، «دکترین مسئولیت راهبری» برای بهره برداران سیستم های خودران، و نوآوری های آیینی نظیر «تغییر بار اثبات» در موارد موسوم به «جعبه سیاه» برای تضمین شفافیت است. در نهایت، تحقیق نتیجه می گیرد که مواجهه موثر با چالش های حقوقی هوش مصنوعی، نیازمند گذار از قوانین ایستا و واکنش محور به سمت یک اکوسیستم حکمرانی پویا، پیشگیرانه و انطباق پذیر است که بتواند «نوآوری مسئولانه» را در بستری از شفافیت، عدالت و پاسخگویی تضمین نماید.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت کیفری ، حکمرانی ، تقصیر