بررسی تمایل کشاورزان نسبت به اجرای الگوی کشت پیشنهادی وزارت جهاد کشاورزی در راستای بهبود وضعیت اشتغال

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: توسعه روستایی، توسعه کشاورزی پایدار و تامین امنیت غذایی پایدار جامعه مستلزم حفاظت از منابع پایه هستند. الگوی کشت محصولات کشاورزی نقش بسیار مهمی در حفظ کیفیت این منابع دارد. در طول چند دهه اخیر، علاوه بر تغییرات اقلیمی، الگوی کشت نادرست باعث تخریب منابع آب و خاک و ریسک درآمدی بالاتر کشاورزان در سطح کشور شده است. مطابق تاکید اسناد بالادستی، وزارت جهاد کشاورزی با تدوین و ابلاغ الگوی کشت متناسب مناطق مختلف کشور مبتنی بر آمایش سرزمینی در تلاش است تا با تغییر الگوی کشت زراعی و باغی، دستیابی به خودکفایی و امنیت غذایی و درآمد کشاورزی پایدار از طریق مدیریت صحیح و بهینه منابع پایه تسهیل گردد. در این راستا، در پژوهش حاضر ضمن تبیین میزان تمایل کشاورزان به اجرای الگوی کشت پیشنهادی استان، عوامل موثر بر آن نیز از طریق تحلیل علی شناسایی شده است. مواد و روش‎ ها: این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از نظر نوع تحقیق، کمی است و با استفاده از فن پیمایش و ابزار پرسشنامه انجام شد. جامعه آماری مورد مطالعه کشاورزان شهرستان ساری در استان مازندران به تعداد ۴۴۱۷۳ نفر بودند. تعداد نمونه با استفاده از جدول تعیین حجم نمونه کرجسی و مورگان، ۳۳۸ نفر محاسبه، و برای نمونه گیری از روش نمونه گیری تصادفی طبقه بندی شده استفاده شد. روایی صوری پرسشنامه توسط اساتید دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری و کارشناسان جهاد کشاورزی استان و پایایی آن توسط یک مطالعه راهنما و آزمون آلفای کرونباخ مورد تایید قرار گرفتند. یافته ها: نتایج تحقیق نشان دادند که کشاورزان متمایل به اجرای الگوی کشت پیشنهادی استان در سطح مزارع و باغات خود بودند. کشاورزان به کشت ارقام متحمل به خشکی، پرمحصول و زودرس محصولات مختلف (مثل برنج و گندم)، استفاده از شیوه ‎های آبیاری تحت فشار (بارانی، قطره‎ ای، نواری)، به‎ کارگیری ارقام و بذرهایی با مصرف کم آب، و کشت دانه ‎های روغنی (مثل کلزا، سویا، آفتاب‎گردان و گلرنگ) تمایل بیشتری داشتند. کمترین میزان تمایل کشاورزان نیز به کشت برنج به ‎صورت خشکه‎ کاری، کشت نباتات علوفه ای کم آب‎ بر (مثل تریتیکاله و سورگوم)، و کشت حبوبات در مناطق دیم بود. کشاورزان نگرش مساعدی به الگوی کشت پیشنهادی داشته، ضمن تاکید بر متناسب بودن آن با شرایط آب و هوایی و دانش بومی خود، اعتقاد داشتند که این الگوی کشت می ‎تواند به حفاظت از منابع آب و خاک کمک کند و تولید و درآمد پایدار آن ‎ها را تضمین نماید. نتایح تحلیل علی حاکی از آن بودند که حمایت های محیطی، نگرش، دانش فنی، میزان ارتباط با کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی، و هنجارهای اجتماعی مساعد، در مجموع توانستند ۳۸ درصد از تغییرات در تمایل کشاورزان به اجرای الگوی کشت پیشنهادی استان را پیش‎بینی نمایند. هنجارهای اجتماعی، خودکارآمدی و حمایت محیطی نیز بر نگرش کشاورزان به الگوی کشت پیشنهادی موثر بودند. همچنین، خودکارآمدی از یک سو متاثر از دانش فنی کشاورزان بود و از سوی دیگر بر روی نگرش کشاورزان به تغییر الگوی کشت موثر بود. به این معنا که ارتقای دانش فنی با کمک به افزایش احساس توانمندی در اجرای الگوی کشت پیشنهادی منجر به نگرش مساعد نسبت به آن شده است. نتیجه گیری: برنامه تغییر الگوی کشت زمانی می تواند موفق باشد که متناسب با شرایط مزرعه ای و خواست کشاورزان باشد. ارزیابی دوره ای این برنامه از دیدگاه مخاطبان اصلی آن، یعنی کشاورزان و روستائیان می تواند بازخوردهای مناسبی جهت اصلاح و بهبود برنامه در سال های آتی ارائه دهد. از آنجائی‎ که تغییر الگوی کشت صرفا فنی نیست و دارای ابعاد و زمینه های اجتماعی-اقتصادی متعددی است، زمان‎بر است و نیاز به پشتیبانی و حمایت های محیطی دارد. بر مبنای نتایج تحقیق، پشتیبانی اعتباری، مالی و ساختاری از قشر کشاورزان، بهره گیری از ظرفیت کشاورزان پیشرو و افراد مرجع روستایی برای تشویق سایرین، ارتقای دانش فنی آنها از طریق برنامه های آموزشی-ترویجی، و گسترش ارتباطات کشاورزان با کارشناسان کشاورزی در سطح مزرعه می تواند کشاورزان را ترغیب به اجرای الگوی کشت پیشنهادی استان در سطح مزارع نماید. در واقع، حمایت‎ های دولتی از طریق اعطای وام‎ های بانکی کم‎ بهره بلندمدت ضمن جبران کاهش درآمد مقطعی عدم کشت محصولات آب‎ دوست، به کشاورزان کمک می‎کنند تا اقدامات حفاظتی آب و خاک بیشتری مثل آبیاری تحت فشار را در سطح مزرعه خویش اجرا کنند. همراه ‎سازی نخبگان و رهبران روستایی با برنامه تغییر الگوی کشت در نشر و مقبولیت اجتماعی آن تاثیرگذار خواهد بود. اجرای آزمایشی برنامه الگوی کشت جدید در سطح مزارع کشاورزان پیشرو، انتخاب و ترویج مزارع نوآور و بهره ‎ور در این زمینه، و معرفی سایت‎ های الگویی و نمونه با حضور محققان و مروجان، به گسترش الگوی کشت در سطح منطقه کمک خواهند کرد. بنا بر این، اجرای برنامه ‎های انتقال ­یافته تحقیقاتی و روز مزرعه با محوریت تغییر الگوی کشت و معرفی کشت‎ های جایگزین نیز باید در دستور کار قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

Cultivation pattern ، Employment improvement ، Food security ، Intention ، Protection of basic resources ، امنیت غذایی ، الگوی کشت ، بهبود اشتغال ، تمایل ، حفاظت از منابع