بازخوانی نسبت نقصان عقل به زنان در نهج البلاغه

وصف زنان به «نقصان در ایمان، عقل و ارث» در یکی از خطبه های نهج البلاغه، از دیرباز توجه شارحان را جلب نموده ولی در دوران کنونی گاه به تاثر از گفتمان های نوپدید حقوق زنان به ویژه از ناحیه جریان های روشن فکری مورد نقد قرار گرفته است. نوشتار پیش رو بر آن است تا بر پایه مصدریابی در میراث روایی و تاریخی با تکیه بر تحلیل فضای گفتمانی صدور خطبه، انگاره «نقصان عقل» را واکاوی نموده تا از این رهگذر خوانش دیگری از این فراز به دست دهد. بررسی ها نشان می دهد دیدگاه نوپای بی اعتباری خطبه بیشتر در پی گفتمان های نوپدید، عدم خوانش دقیق از خطبه و کم توجهی به فضای گفتمانی آن بوده، درحالی که با نقل کلینی، ابن رستم، و ابن جوزی و نیز شهرت خطبه ها و فرازهای موازی با خطبه نقصان صدور آن تقویت می گیرد. وانگهی نظر به نقدهای وارد بر دیدگاه های مطرح شده، فضای گفتمانی صدور خطبه پس از جنگ جمل و فرازهای هم سو با خطبه در سایر خطبه ها، حضرت در این خطبه در مقام نکوهش افرادی هستند که از عائشه در محاربه با امام علی (ع) اطاعت کردند و از آن جا که رکن اصلی این جنگ عائشه بود، حضرت به شیوه خاصی با کاربست نقصان در توصیف زنان «بر پایه مجاز و استعاره های لطیف ادبی در بازخوانی فرازهای قرآنی شهادت، ارث و عادت زنان» و یا «بر پایه نگرش عرفی به زنان» خواستند وجدان نهفته آن محاربان را بیدار نموده و به اشتباه خویش واقف گرداند. همچنان که به صورت تلویحی عایشه نیز به دلیل جنگ افروزی مشمول نکوهش قرار می گیرد.

کلیدواژه ها:

امیر المومنین (ع) ، نهج البلاغه ، نواقص العقول ، نکوهش زنان ، جنگ جمل