از نگاه ایجابی به شعر و شاعران عرفانی تا نگاه سلبی به شعر و شاعران مدرن در تاملات فلسفی احمد فردید

مسئله شناخت و ماهیت شعر موضوعی دیرینه است که اندیشمندان جهان را به خود مشغول داشته است. در سنت فلسفی غرب از افلاطون و ارسطو از یک سو، و در سنت شرق از فارابی و ابن سینا تا عصر حاضر در باب ماهیت و شناخت شعر دیدگاه­های سلبی و ایجابی زیادی مطرح شده است. از میان فیلسوفان ایرانی که در دوره معاصر نگاه فلسفی به شعر و شاعران داشته، احمد فردید است. فردید در نگرش خویش نسبت به شعر تحت تاثیر سه آبشخور: حکمت انسی، عرفان ابن عربی و اندیشه­های هایدگری است. وی براین اساس، تاریخ را به پنج دوره پریروز، دیروز، امروز، فردا و پس فردا تقسیم می­کند. دوره پریروز و پس فردا، به دلیل خاستگاه و غایت الهی، دوره­های آرمانی فردید محسوب می­شوند؛ اما دوره­های دیگر در نگاه وی چندان اعتبار و اهمیتی نمی­یابند. در نظر وی، باتوجه به گذشت زمان و فاصله گرفتن از تاریخ پریروز، زبان از خاستگاه الهی خود خارج شده و به صورت ابزار و وسیله تنزل پیدا کرده است. بنابراین، به دلیل اینکه شاعران کلاسیک، افرادی همچون حافظ، مولانا، جامی و شبستری با زبان اشارت، امکان بازگشت به تاریخ پریروز و احیای تاریخ پس فردارا برای انسان فراهم می­کنند، شعر و شاعران آرمانی وی محسوب می­شوند. همچنین، شعر این شاعران به دلیل دربرداشتن حکمت، به مثابه نیروی رهایی­بخش انسان از دوره عسرت نقش آفرینی می­کنند و حتی در دوره مدرنیته نیز در مقابل نیست­انگاری بشارتی به­سوی پس فردا می­دهند؛ اما در دوره جدید با ظهور متافیزیک و میدان­داری نفس اماره، شعر و شاعران نقش و رسالت دیرین خود را از دست داده­اند. براین اساس، شاعرانی همچون نیما یوشیج، سهراب سپهری، فروغ فرخزاد، شاملو و... به دلیل آنکه شعرشان بر مبنای نفس اماره و زبان عبارت استوار است، در چشم و دل فردید ارج و اعتباری پیدا نمی­کنند؛ ازاین رو، به طورکلی، فردید شاعران مدرن را از مدینه فاضله خویش بیرون می­کند.

کلیدواژه ها:

زبان ، تاریخ ، شعر ، شاعران کلاسیک و مدرن ، فردید