صورتبندی مشروعیت سیاسی حکومت پیامبر در قرآن؛ تحلیلی تطبیقی با تاکید بر تفاسیر معاصر شیعه

مشروعیت سیاسی یکی از مهم ترین مفاهیم در ساحت حکومت و دولت است که بازخوانی آن در یک تفکر اسلامی و قرآنی می تواند نوزایای نگرش قرآنی برتر انگیزد. مقاله حاضر در پی آن است که چیستی و ادله مشروعیت سیاسی خلیفه پیامبر (ص) در قرآن را موردپژوهش قرار دهد. برای این منظور با استفاده از روش تطبیق و تفسیر موضوعی موارد دال بر الهی بودن مشروعیت در قرآن را بررسی می کند. بر اساس یافته های این پژوهش، مشروعیت سیاسی حکومت اسلامی و آیات معطوف به مسئولیت مومنان در برابر پیامبر مسئله ای مهم در قرآن بوده که به آن در ده موضوع جزئی پرداخته شده است. ذیل آیات معطوف به ساختار و اجرای رهبری و حکومت؛ آیات ناظر به نصب رهبری سیاسی مانند آیه اولویت و آیه ولایت؛ آیات تصریح کننده به مصادیق و شئون حکومت اسلامی که می توان اشاره کرد: آیات پیش بینی کننده کیفیت تامین بودجه اداره حکومت اسلامی مانند ۱۵۰ سپاه،؛ آیات معطوف به مسئولیت مومنان در برابر پیامبر؛ آیات لزوم اطاعت از پیامبر؛ آیات عدم جواز تخلف از دستورات پیامبر؛ آیات لزوم استیذان از پیامبر و آیات لزوم ارجاع اختلافات به پیامبر استناد می گردد که اثبات گر الهی بودن مشروعیت سیاسی حکومت پیامبر است. مشروعیت یکی از موضوعات مهم در عرصه سیاست است که نیازمند بازتفسیر آن در دستگاه فکری قرآن و تفاسیر معاصر شیعه از آن ها بازنگری شود. بر همین اساس می توان این تلاش را نوعی تفسیر موضوعی در مقام گردآوری دانست. بدین ترتیب به صورت موضوعی مشروعیت حکومت در زمان پیامبر (ص) بررسی می گردد. حکومت نبوی از آن جا که اهمیت فزاینده ای در نگرش سیاسی اسلامی دارد درباره مشروعیت حکومت پیامبر دیدگاه های گوناگونی وجود دارد. برخی آن را تئوکراسی (خداسالاری)، برخی تئوکراسی (حکومت قانون به اعتبار قوانین الهی)، بعضی کاریزماتیک و حتی پایه ای دموکراسی دانسته اند. آیات قرآن سلطه و اقتدار غیر الهی را به طور عموم نفی می کند. آیات و تفاسیر آن ها به طور مشخص به نفی سلطه زورمندانه و متغلبانه پرداخته و بر اساس آیه ی ۲۷۷ اعراف آن را نپذیرفته اند. همچنین سلطه ی مبتنی بر وراثت و شیخ نشینی بر پایه ی آیه ی ۴ سوره ی قصص رد شده است. آیه ی ۱۳ حجرات نیز مشروعیت مبتنی بر نژاد و خون را نفی کرده است. تفاسیر معاصر شیعه، بالاخص، سیادت و فرمانروایی اصل مشروعیت حاکمیت را از آن خداوند دانسته و آن را مطلق انگاشته، و به آیات بسیاری ازجمله ۲۰ بروج، ۶۲ انعام، ۱۰۹ آل عمران و ۲۷ حدید تمسک نموده اند.

کلیدواژه ها:

مشروعیت سیاسی ، حکومت پیامبر ، روش تطبیقی قرآن ، تفاسیر معاصر شیعه