ذخایر وراثتی گندم وحشی ایران و پیدایش و زراعی سازی گندم و جو

گندم نان (Triticum aestivum) یکی از مهمترین محصولات زراعی در جهان است که نقش حیاتی در تامین امنیت غذایی ایفا می کند. این گونه گندم یک هگزاپلوئید (۶n) است که از ترکیب سه ژنوم A، B و D تشکیل شده است. گندم نان از طریق تالقی طبیعی بین گندم تتراپلوئید (Triticum turgidum)، دارای ژنوم AABB و گونه وحشی Aegilops tauschii دارای ژنوم DD به وجود آمده است. بنابر شواهد علمی موجود این رویداد احتمالا در منطقه هالل حاصلخیز (Fertile Crescent) در مناطقی در شمال فرب ایران حدود ۱۰۰۰۰ سال قبل رخ داده است. همچنین مطالعات اخیر نشان می دهند که ایران به عنوان یکی از مراکز مهم در فرآیند اهلی شدن گندم نان و تنوع ژنتیکی آن نقش داشته است. ژنوم D که از گونه وحشی Aegilops tauschii به گندم نان منتقل شده است حاوی بسیاری از ژن های مهم است و نقش کلیدی در تنوع ژنتیکی و سازگاری این گیاه با شرایط محیطی مختلف دارد. ایران به عنوان یکی از مراکز تنوع ژنتیکی گندم و اجداد آن، از اهمیت ویژه ای در مطالعات مرتبط با منشاء و تکامل گندم نان برخوردار است. جو زراعی نیز در همین منطقه و از گونه وحشی Hordeum spontaneum منشا گرفته است و حدود ۸۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال پیش اهلی شده است. هر دو پدیده از نظر تاریخی نقش به سزایی در شکل دهی تمدن بشری داشتند. هدف پژوهش: این پژوهش با مروری بر مطالعات انجام شده توسط خود نویسندگان و سایر محققین گندم به دنبال نشان دادن اهمیت جمعیت های گونه های گندم و جو خودرو در ایران به عنوان ذخایر وراثتی گندم نان و جو است که در جاهای دیگر دنیا با این تنوعی افت نمی شوند. یافته ها و نتایج: مطالعات مولکولی نشان داده اند که جمعیت های Aegilops tauschii در ایران از تنوع ژنتیکی باالیی برخوردارند. این تنوع به ویژه در مناطق غربی و شمال غرب ایران بیشتر مشهود است. بررسی نشانگرهای مولکولی مانند SSR و SNP نشان داده است که جمعیت های ایرانی Aegilops tauschii به دو گروه اصلی تقسیم می شوند: گروه غربی و گروه شمالی (در امتداد سواحل خزر و رشته کوه های البرز). این تقسیم بندی نشان دهنده وجود مسیرهای مختلف مهاجرت و سازگاری این گونه در ایران است. ایران به عنوان یکی از مراکز تنوع ژنتیکی Aegilops tauschii، نقش مهمی در منشاء و تکامل گندم نان ایفا کرده است. تنوع ژنتیکی باالی ژنوم D در جمعیت های ایرانی این گونه، فرصت های ارزشمندی برای بهبود صفات زراعی گندم نان فراهم می کند. حفظ و مطالعه این تنوع ژنتیکی نه تنها برای درک بهتر تاریخچه تکاملی گندم نان، بلکه برای توسعه ارقام جدید با مقاومت به تنش های محیطی و بیماری ها ضروری است. شواهد زیادی نیز تنوع باالی جوهای وحشی ایران و کشورهای همجوار و پتانسیل آن ها برای یافتن آلل های مناسب اصلاح نژاد جو را تایید می کند.

کلیدواژه ها:

نان ، گندم ، جو ، Triticum aestivum