نعم البدل و تصحیح متون منظوم

در حاشیه نسخه‎های خطی مثنوی مولانا مخصوصا در مثنوی مورخ ۶۷۷ قونیه که اساس تمام تصحیح‎های مثنوی بعد از نیکلسون است، و مطابق ادعای کاتب آن، از روی نسخه‎ای کتابت شده که با حضور مولانا و حسامالدین چلبی و سلطان ولد بازخوانی و بازبینی شده است، کلمات و تعبیرات و ابیاتی آمده که با علامت "صح" بر ضبط متن ترجیح داده‎ شده است و آوردن آن در حاشیه نیز در اصل بدان معنی بوده است که در کتابتهای بعدی، در متن جایگزین ضبط‎های قبلی شوند. ولی کاتب نسخه برای اینکه به نسخه اصل وفادار بماند، متن و حواشی را عینا به همان صورت نسخه اصل، به نسخه خود منتقل کرده است. از ناشران نسخه قونیه یا مصححان مثنوی بر اساس نسخه‎های کهن (با تاکید بر نسخه قونیه)، انتظار میرفت کار ناتمام کاتب نسخه قونیه را با آوردن حواشی نشاندار با نشانه "صح" به متن و بردن متن به حاشیه تمام کنند، ولی مصححان نسخه قونیه در مورد اینگونه کلمات و ترکیبات و ابیات سلیقهای عمل کرده‎اند. مخصوصا در خصوص ابیات، بعضی متن قونیه را حفظ کرده و بیت حاشیه را در حاشیه (پاورقی) نقل کرده‎اند؛ بعضی حاشیه را به متن برده‎اند و متن را به حاشیه؛ و بعضی هر دو را به متن آورده‎اند؛ اگرچه این ابیات عینا به یک معنی باشند. در تصحیح استاد موحد نیز غالبا هر دو بیت راجح و مرجوح در متن حفظ شده است؛ هرچند اینگونه ابیات موازی و مترادف، و تکرار یک معنی با دو تعبیر باشند.«نعم البدل» در این مقاله به ابیاتی اطلاق میشود که در حاشیه نسخه بازبینی شده، به خواست شاعر یا پیشنهاد دیگران و تایید او، بر ضبط متن ترجیح داده شده و این ترجیح غالبا با علامت «صح» مشخص شده است تا کاتبان و مصححان بعدی آن را جایگزین متن کنند و متن را به حاشیه برند ولی وفاداری کاتبان و مصححان به نسخه اساس باعث شده هر دو را به متن ببرند تا با حذف بیت مرجوح، احیانا خلاف مقصود سراینده متن عمل نکنند.

کلیدواژه ها:

تصحیح متن ، مثنوی مولوی ، محمدعلی موحد ، نیکلسون ، نسخه مورخ ۶۷۷ قونیه از مثنوی