ارائه الگوی فرآیندی مدیریت جامع حوزه های آبخیز در ایران

چکیده مبسوطمقدمه: با وجود روند افزایشی بحران های مرتبط با منابع طبیعی، ارائه الگویی جهت مدیریت جامع در حوزه های آبخیز که مورد پذیرش خبرگان، کارگزاران، سیاست گذاران و برنامه ریزان کشور باشد، حائز اهمیت است. حوزه های آبخیز با مجموعه ای از مخاطرات مواجه هستند که هر یک به تنهایی می توانند موجب بروز بحران های محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی شوند. تدوین این الگو از آن رو ضرورت دارد که بدون آن، رسیدن به مدیریت یکپارچه و جامع حوزه های آبخیز میسر نخواهد بود. به کارگیری این الگو می تواند موجب به هم پیوستگی و انسجام سازمانی، ارتقاء سلامت و تاب آوری حوزه آبخیز، هماهنگی نهادهای تصمیم گیر، ارتقای اثربخشی سیاست ها و قوانین، سازگاری آبخیزنشینان با تغییرات محیطی، حل تعارض ها، مشارکت گسترده گروداران و در نهایت دستیابی به حکمرانی پایدار در حوزه های آبخیز شود. مواد و روش ها: در این پژوهش که از نظر هدف، کاربردی و از لحاظ ماهیت و روش توصیفی - تحلیلی است، پس از بررسی میدانی، تحلیل اسناد سیاستی و منابع کتابخانه ای، ضمن پیشنهاد نهادی تصمیم گیر، الگوی فرآیندی مدیریت جامع حوزه های آبخیز شامل شش گام ارائه شد. طراحی الگوی های فرآیندی مبتنی بر بررسی های میدانی و تجربی، دستورالعمل های موجود، اهداف و مقیاس های زمانی و مکانی و همچنین لحاظ کردن نیازها و نگرانی های گروداران انجام می شود .بر همین اساس مراحل تهیه این الگوی فرآیندی شامل ۱) بررسی و شناخت وضع موجود، ۲) شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید، ۳) پهنه بندی زیرحوزه ها، ۴) برنامه ریزی و تصمیم گیری مشارکتی، ۵) نظارت و ارزیابی و ۶) مدیریت سازگار و حل تعارض است. برای این منظور، ابتدا با مشارکت خبرگان اهداف حوزه آبخیز تبیین و سپس با تشکیل گروه خبرگان، اقدام به طراحی الگوی پیشنهادی شد.نتایج و بحث: از آنجا که بر اساس نتایج الگو های پیشین یکی از چالش ها در اعمال مدیریت جامع، فقدان انسجام سازمانی و عدم تمرکز یک نهاد تصمیم گیر است، پیش از ارائه الگوی فرآیندی مدیریت جامع پیشنهاد می شود نهادی تصمیم گیر تحت عنوان «شورای راهبردی مدیریت حوزه آبخیز» متشکل از سازمان های غیردولتی، نهادهای دولتی و افراد سیاسی تاثیرگذار، دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی، نمایندگان شوراهای اسلامی شهر و روستا و مشاور تدوین برنامه راهبردی موردنظر شکل بگیرد. این شورا وظیفه تصمیم گیری، هماهنگی و نظارت بر برنامه راهبردی حوزه آبخیز را فارغ از مرز سیاسی در محدوده مرز طبیعی حوزه بر عهده خواهد داشت. این شورا برای هر یک از حوزه های آبخیز درجه ۲ توسط سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور تشکیل خواهد شد. جهت تقویت انسجام بین سازمانی نیز ریاست این شورا بر عهده نماینده تام الاختیار استاندار در دبیرخانه این شورا واقع در اداره کل منابع طبیعی استان معین خواهد بود. در این پژوهش، چارت تشکیلاتی و فرآیند اجرایی برنامه مدیریت جامع حوزه آبخیز پیشنهادی ارائه شده است. بر اساس این الگوی پیشنهادی پس از انتخاب مشاور تدوین برنامه راهبردی حوزه و تشکیل شورای راهبردی، مراحل اول تا چهارم الگوی فرآیندی توسط مشاور در تعامل با شورای راهبردی مطالعه می شود، سپس در ادامه گام های پنجم و ششم جهت رسیدن به حکمرانی پایدار آبخیز انجام خواهد شد. نتیجه گیری: حوزه های آبخیز اغلب از توانمندی های متنوع منابع طبیعی و نیروی انسانی برخوردار هستند. اما درعین حال از محدودیت های ناشی از تضاد منافع در سطوح مختلف تصمیم سازی نیز رنج می برند. نتایج پژوهش حاضر امکان به کارگیری به عنوان الگویی دقیق، علمی و نظام مند جهت مدیریت یکپارچه و هماهنگ در حوزه های آبخیز را دارد. اجرای الگوی فرآیندی پیشنهاد شده در حوزه های آبخیز می تواند از طریق اثرگذاری بر پیشران های کلیدی، زمینه ساز تحقق حکمرانی پایدار آبخیز در یک بازه زمانی پنج تا ده ساله باشد. در این الگو تلاش شده است در هرگونه تصمیم گیری، سیاست گذاری، برنامه ریزی و اجرای برنامه مرتبط، تمامی گروداران با حوزه آبخیز دخیل باشند. از این رو اجرای آن، کاهش تخریب محیط و منابع پایه آب وخاک را سبب شده و در نهایت منجر به بهبود وضعیت معیشتی ساکنان حوزه آبخیز شده و پایداری این بوم‎سازگان های طبیعی را به دنبال خواهد داشت. از ویژگی های این الگو می توان به ۱- جامعیت و فراگیری گروداران ۲- حکمرانی شبکه ای و مشارکت واقعی و عملی گروداران در تمامی مراحل طراحی، اجرا، نظارت، پایش، برنامه ریزی و هرگونه تصمیم گیری ۳- امکان سازگاری و انطباق با شرایط زمانی و مکانی مختلف ۴- امکان بکارگیری در حوزه های آبخیز مختلف کشور ۵- چرخه ای بودن الگو به جای حالت خطی ۶- پویایی الگوی پیشنهادی و در نهایت ۷- وضوح فرآیند پیشنهادی، اشاره کرد.

کلیدواژه ها:

حکمرانی پایدار آبخیز ، مدیریت جامع ، الگوی فرآیندی ، نهاد تصمیم گیر