تاثیر نیتروژن و کودهای زیستی (میکوریزا و ازتوباکتر) بر محتوای کلروفیل، عملکرد و مولفه های پرشدن دانه گندم‎ ‎(Triticum aestivum L.‎)

مقدمه: نیتروژن یک عنصر ضروری در گیاهان زراعی است و کاربرد آن یکی از مهم ترین فاکتورها برای بهبود رشد، محتوای کلروفیل، سرعت و دوره پر شدن دانه و همچنین عملکرد دانه گندم است. اگرچه نیتروژن اصلی ترین درشت مغذی تعیین کننده اجزای پر شدن دانه گندم است، اما خروج مقادیر زیادی از کود نیتروژن به محیط، می تواند موجب ایجاد مشکلات جدی زیست محیطی مانند آلودگی آب های زیرزمینی شود. در چنین وضعیتی، راه کارهای متعددی به منظور کاهش اثرات آلودگی ناشی از مقادیر زیاد کود نیتروژن پیشنهاد شده است. در این راستا، کاربرد کودهای زیستی مانند ازتوباکتر و میکوریزا می توانند نیاز به کودهای شیمیایی و اثرات نامطلوب زیست محیطی را کاهش و عملکرد گیاه را افزایش دهند. از این ­رو، هدف از این مطالعه، بررسی اثرات نیتروژن و کودهای زیستی (میکوریزا و ازتوباکتر) بر محتوای کلروفیل، عملکرد و اجزای پرشدن دانه گندم بود. مواد و روش ها: آزمایش به ­صورت فاکتوریل در قالب طرح پایه بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه پژوهشی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه محقق اردبیلی در سال ۱۴۰۱-۱۴۰۰ اجرا شد. فاکتورهای آزمایشی شامل کاربرد کودهای زیستی در هشت سطح (عدم کاربرد به عنوان شاهد، ازتوباکتر، میکوریزا Glomus moseae، میکوریزا Glomus intradices، میکوریزا Glomus moseae با ازتوباکتر، میکوریزا Glomus intradices با ازتوباکتر، میکوریزا Glomus moseae با Glomus intradices، کاربرد میکوریزا Glomus moseae و Glomus intradices به همراه ازتوباکتر) و مقادیر کود نیتروژن در سه سطح (عدم کاربرد نیتروژن به عنوان شاهد و کاربرد ۱۰۰ و ۲۰۰ کیلوگرم اوره در هکتار) را بودند. در این آزمایش از گندم رقم چمران با تراکم بهینه ۴۰۰ بذر در متر مربع استفاده شد. قارچ میکوریزا (Glomus mosseae و Glomus intraradices) از موسسه زیست فناوران توران در شاهرود تهیه شد. خاک آزمایش با قارچ میکوریزا بر اساس پروتکل سازنده (۲۰ گرم درمترمربع) تیمار شد. ازتوباکتر از ریزوسفر گندم توسط موسسه خاک و آب تهران جداسازی شد. تراکم سویه­ ریزجانداران مورد استفاده به عنوان ازتوباکتر در این آزمایش۱۰۸ باکتری در هر میلی­لیتر (cfu.ml-۱ ۱۰۸×۱) بود. به منظور بررسی حجم ریشه، تعدادی کیسه پلاستیکی در هرکرت قبل از کاشت قرار داده شدند. ریشه­ها در مرحله رسیدگی برداشت و پس از شستشو، حجم ریشه توسط استوانه مدرج اندازه­گیری شد. برای تعیین مولفه های پرشدن دانه، از مدل خطی دو تکه ای استفاده شد. در این رابطه، برای تعیین اجزای پر شدن دانه (مانند دوره پرشدن دانه، سرعت پر شدن دانه و دوره موثر پر شدن دانه)، اولین نمونه برداری ۱۰ روز پس از سنبله دهی و نمونه برداری های بعدی در فواصل زمانی هر چهار روز یک بار به منظور تعیین تجمع وزن دانه انجام شد. برای تعیین عملکرد زیستی و عملکرد دانه، مساحت ۰.۲ مترمربع از هر کرت برداشت شد.یافته های تحقیق: نتایج نشان داد که کاربرد ازتوباکتر و میکوریزا (موسه آ و اینترا) با ۲۰۰ کیلوگرم اوره در هکتار، موجب افزایش محتوای کلروفیل a (۴۸.۵۲ درصد)، کلروفیل b (۳۹.۴۷ درصد)، کلروفیل کل (۴۵.۶۷ درصد)، کارتنوئید (۵۸.۹۴ درصد)، حداکثر وزن دانه (۴۱.۸۴ درصد)، سرعت پر شدن دانه (۷.۹۷ درصد)، طول دوره و دوره موثر پر شدن دانه (به ترتیب ۱۸.۴۴ و ۳۱.۳۳ درصد) و حجم ریشه (۳۷.۴۳ درصد) در مقایسه با عدم کاربرد کودهای زیستی و نیتروژن شد. همچنین کاربرد ازتوباکتر و میکوریزا (موسه آ و اینترا) با ۲۰۰ کیلوگرم اوره در هکتار ارتفاع بوته، طول سنبله، وزن هزار دانه و عملکرد دانه گندم را به ترتیب ۵۱.۵، ۴۲.۸۵، ۴۷.۱۹ و ۳۶.۶۸ درصد در مقایسه با عدم کاربرد کودهای زیستی و عدم مصرف نیتروژن افزایش داد.نتیجه گیری: بر اساس نتایج این آزمایش به نظر می رسد که کاربرد کودهای زیستی (ازتوباکتر و میکوریزا) و کود نیتروژن از طریق بهبود مولفه­های پرشدن دانه و برخی صفات فیزیولوژیک، می تواند عملکرد دانه گندم را افزایش دهد.

کلیدواژه ها:

اوره ، باکتری محرک رشد ، تلقیح بذر ، حجم ریشه ، کودهای زیستی