سیر تحول فرمی و کارکردی تذهیب در سه قرآن منسوب به ابن بواب ، یاقوت مستعصمی و شیوه یاقوت

با ظهور دین اسلام، قرآن در میان مسلمان نفوذ یافت و در پی رواج کتابت و نگارش قرآن، تذهیب در کنار خطاطی قرارگرفت. در مکاتب هنری ایران، تذهیب های قرآنی بیشتر در صفحات آغازین، افتتاحیه، سرسوره ها، نشان­آیات، نشان­خمس و عشر دیده­می­شود. تذهیب­های قرآنی در دوره­های مختلف تغییرات ظاهری و فرمی داشته­اند. این پژوهش به تغییرات ظاهری و فرمی تذهیب­های قرآنی در سه قرآن منسوب به ابن­بواب و قرآن یاقوت­ مستعصمی و شیوه یاقوتی می­پردازد و به این سوال پاسخ می­دهد که روند تحول ظاهری و فرمی تذهیب و نشان­ها در این سه قرآن به­ چه ­صورت است؟ در این تحقیق از روش پژوهش توصیفی-تطبیقی استفاده شده­است. نتایج حاصل نشان می­دهد تذهیب­های قرآنی در صفحات آغازین، افتتاحیه و نشان­ها در قرآن­های دوره سلجوقی، ایلخانی و تیموری همواره در حال تغییر و تحول بوده ­است. در قرآن ابن­بواب صفحات افتتاحیه در داخل جدول نشان داده شده، تمامی سرسوره­ها دارای نشان سرسوره با اسلیمی طوماری و تنوع زیاد است. صفحات داخلی فاقد جدول­کشی بوده درحالی­که در قرآن یاقوت تذهیب صفحات آغازین با نقوش ­هندسی منظم اجرا شده و در صفحات افتتاحیه، نقش­مایه­های ختایی به­کار رفته­است. در رنگ­آمیزی زمینه تذهیب صفحات افتتاحیه و آغازین طلایی، مشکی و لاجورد دیده­می­شود. در قرآن تیموری به­­شیوه یاقوتی تذهیب صفحات آغازین و افتتاحیه از نقوش­ هندسی بوده و در صفحات افتتاحیه و آغازین از رنگ آبی­لاجوردی استفاده شده­است. روند تحولی تذهیب­های قرآنی در این سه دوره اکثرا در رنگ، فرم و نقش ظاهر می­شود و به مرور، رنگ­های سرد، فرم­های منسجم و متقارن و نقش­مایه­های ظریف و دقیق در تذهیب­ها نمایان می­گردد.

کلیدواژه ها:

تذهیب های قرآنی ، دوره سلجوقی ، دوره ایلخانی ، دوره تیموری ، ابن بواب ، یاقوت مستعصمی