بررسی فلور، شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی گونه های حاشیه تالاب بین المللی گاوخونی

سابقه و هدفتنش های مختلف زیست محیطی و مدیریتی، اکوسیستم های تالابی ایران را به شدت تهدید می کنند. تالاب گاوخونی به عنوان یکی از بزرگ ترین و راهبردی ترین تالاب های فلات مرکزی ایران، با مشکلات مختلفی روبه رو است. با توجه به جایگاه اکولوژیک خاص و رویشگاه های متنوع گیاهی در اطراف این تالاب، بررسی پوشش گیاهی این منطقه بسیار حائز اهمیت است. بدون اطلاع از شرایط مختلف گیاهان، ازجمله تیره های غالب، پراکنش جغرافیایی، فرم زیستی و وضعیت حفاظتی، هرگونه فعالیت حفاظتی، مدیریتی یا مطالعات اکولوژیکی در این منطقه مقدور نیست.مواد و روش هامحدوده مورد مطالعه این پژوهش در انتهای حوزه زاینده رود واقع در استان اصفهان با وسعت ۵۰۰ هزار هکتار و در محدوده ارتفاعی ۱۴۷۰ تا ۲۵۳۳ متر از سطح دریا قرار دارد. اقلیم منطقه بیابانی و خشک است و اراضی شور با خاک های سولونچاک، باتلاقی و ماسه ای در این منطقه مشاهده می شود. متوسط دمای سالانه تالاب گاوخونی ۶/۱۷ درجه سانتی گراد و متوسط بارش سالانه نیز ۹۱ میلی متر است. براساس منحنی آمبروترمیک، این منطقه دارای دوره خشکی بسیار طولانی از فروردین تا آبان ماه است. برای شناسایی پوشش گیاهی منطقه، از روش پیمایش میدانی استفاده شد و نقشه های با مقیاس ۱:۲۵۰۰۰ به کار برده شد. با توجه به نوع پوشش گیاهی، پیمایش میدانی و نمونه برداری در اوایل مهرماه تا آبان ماه ۱۴۰۰ انجام شد. نمونه های گیاهی جمع آوری شده پس از انتقال به هرباریوم دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی اصفهان، پرس و خشک شدند و با مشاوره افراد مطلع و استناد به منابع معتبر علمی شناسایی گردیدند. در این پژوهش، علاوه بر تهیه لیست کاملی از گیاهان منطقه تالاب گاوخونی، نام علمی دقیق و جدید گونه ها، تیره ها و جنس های غالب منطقه نیز تفکیک و بررسی شد. فاکتورهای مختلفی ازجمله شکل زیستی، پراکنش جغرافیایی، گونه های دارویی، صنعتی یا تجاری و وضعیت حفاظتی گونه ها با استفاده از منابع معتبر بررسی شدند.نتایج نتایج این پژوهش نشان داد با وجود تنش های مختلف محیطی و مدیریتی، تعداد ۱۰۰ گونه گیاهی متعلق به ۱۶ خانواده و ۶۵ جنس در منطقه شناسایی شد که ۲۷ گونه از آنها دارای خواص دارویی و صنعتی بود. نتایج حکایت از آن دارد که تیره های Amaranthaceae با ۳۱ گونه وAsteraceae  با ۱۴ گونه، در مجموع ۴۵ درصد از پوشش گیاهی منطقه را تشکیل می دهند. تیره های Poaceae و Fabaceae نیز به ترتیب با ۱۰ و ۹ گونه جزء تیره های مهم منطقه می باشند. بررسی نتایج شکل زیستی نشان داد که تروفیت ها با ۴۰ درصد چیره ترین فرم زیستی هستند و پس از آن گونه های همی کریپتوفیت با ۲۳ درصد بیشترین فراوانی را دارند. بررسی پراکنش جغرافیایی گیاهان نشان داد که ۷۱ درصد از گیاهان منطقه متعلق به ناحیه رویشی ایرانی- تورانی هستند. شرایط ادافیکی، توپوگرافی و تاحدودی اقلیمی متنوع در این منطقه سبب شده تا با وجود شرایط زیستی سخت، تنوع گونه ای مناسبی ایجاد شود. اعمال تدابیر مدیریتی ناصحیح در مورد حقابه تالاب، تغییرات اقلیمی و کاهش سطح سفره های آب زیرزمینی باعث تشدید تنش های محیطی و بروز پدیده خشکیدگی برخی گونه های گیاهی منطقه شده است. بررسی وضعیت حفاظتی گونه ها براساس معیارهای اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) نشان داد که یک گونه در وضعیت در حال انقراض و سه گونه در وضعیت آسیب پذیر قرار دارند. با ادامه شرایط نامساعد تحمیلی به اکوسیستم های منطقه (استمرار قطع حقابه تالاب)، بسیاری از گونه های موجود دچار مشکل جدی خواهند شد.نتیجه گیریفلور حاشیه تالاب گاوخونی به شدت به اقلیم و شرایط مدیریتی وابسته است. با وجود محدودیت های زیستی شدید، تنوع نسبتا مطلوبی مشاهده شد. مدیریت نامناسب در حوزه آبخیز زاینده رود، به ویژه در ناحیه تالاب گاوخونی، باعث کاهش سطح آب های زیرزمینی و افزایش خشکی شده است. بسیاری از گیاهان منطقه با خشکیدگی، آفت زدگی، بوته کنی و چرای بیش از حد روبرو هستند که در صورت ادامه این شرایط و تاثیر تغییرات اقلیمی، تهدید جدی برای گیاهان منطقه خواهد بود.

کلیدواژه ها:

پراکنش جغرافیایی ، پوشش گیاهی ، تنوع زیستی ، گونه های در حال انقراض ، تالاب گاوخونی