زنگ سیاه یا ساقه گندم با عامل قارچیPuccinia graminis f. sp. tritici (Pgt) ازمهمترین و مخربترین بیماریهای گندم در سراسر جهان میباشد. یکی از نژادهای بسیار پرآزار Pgt، نژاد (Ug۹۹)TTKSK میباشد که روی بسیاری از ژنهای مقاومت به زنگ ساقه
پرآزاری داشته و اولین بار در سال ۱۹۹۸ در اوگاندا مشاهده گردید. از سال ۱۹۹۹ تاکنون تعداد ۱۲ واریانت (تغییر یافته ژنتیکی) مختلف از نژاد (Ug۹۹)TTKSK شامل TTKSF، TTKST، TTTSK، TTKSP، PTKSK، PTKST، TTKSF+، TTKTT، TTKTK، TTHSK، PTKTK و TTHST شناسایی شده است (Bhavani et al. ۲۰۱۹). با وجود حضور نژاد Ug۹۹ از سال ۲۰۰۷ در برخی از استانهای کشور (طبق گزارشات بین المللی)، تاکنون بهطور رسمی هیچ واریانتی از این نژاد در ایران گزارش نشده است. در سال ۱۳۹۵ در منطقه شاوور استان خوزستان آلودگی شدید زنگ ساقه روی رقم چمران۲ (حامل ژن Sr۳۱) مشاهده شد که احتمال حضور نژاد Ug۹۹ یا واریانتهای آن را در منطقه شاوور مطرح نمود. بنابراین، چندین نمونه از ساقههای آلوده این رقم جمعآوری و به گلخانه زنگ ساقه موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر کرج منتقل شد. سه جدایه از تک جوشهای ایجاد شده روی رقم حساس مکنیر ۷۰۱ تکثیر گردید. مجموعه۲۰تایی ارقام و لاینهای افتراقی آمریکای شمالی برای تعیین نژاد جدایهها استفاده شد. یادداشت برداری از واکنش ژنوتیپهای افتراقی براساس تیپ آلودگی در مقیاس صفر تا چهار استاکمن و همکاران (Stakman et al. ۱۹۶۲) و نامگذاری نژاد با استفاده از سیستم کددهی جین و همکاران (Jin et al. ۲۰۰۸) صورت گرفت. با توجه به ارزشهای تعیین شده برای هر یک از ژنوتیپهای افتراقی، نژاد شناسایی شده از جدایههای منطقه شاوور بهصورت TTKTK که واریانتی از نژاد Ug۹۹ میباشد، تعیین شد (شکل ۱). این نژاد قبلا از کشورهای مصر، اوگاندا، اتیوپی و کنیا گزارش شده است (Patpour et al. ۲۰۱۶). واکنش هر دو لاین Sr۳۱/۶* LMPG حامل ژن مقاومت Sr۳۱ و لاین CnsSrTmp حامل ژن SrTmp و همچنین ارقام تجاری Mv۱۷، فلات، شیرودی و چمران ۲ (حامل ژن Sr۳۱) کشت شده بههمراه ژنوتیپهای افتراقی در تکرارهای مختلف برای هر یک از جدایهها بهصورت حساسیت کامل (۳ تا ۴) بود. نژادهای دیگر Pgtاز جمله نژادهای TKTTF، TTRTF و TTTTF نیز روی ژن مقاومت SrTmp
پرآزاری دارند. با توجه به
پرآزاری بالای نژاد Ug۹۹ روی بسیاری از ژنهای مقاومت به زنگ ساقه (مجموعه ژنوتیپهای افتراقی آمریکای شمالی و تکمیلی) و همچنین نتایج مولکولی پروژههای مطالعاتی در داخل کشور که بیانگر پایین بودن فراوانی ژنهای مقاومت موثر نسبت به نژاد Ug۹۹ و واریانتهای آن در ارقام تجاری و لاینهای پیشرفته و امیدبخش گندم میباشد (Patpour et al. ۲۰۱۴)، بنابراین این مسئله تهدید جدی برای امنیت غذایی کشور محسوب میشود. قبل از گسترش و همهگیر شدن نژادهای گروه Ug۹۹ در داخل کشور میبایست تدابیر لازم همچون وارد کردن ژنهای مقاومت موثر در ژنوتیپهای مطلوب و لاینهای در دست معرفی در اقلیمهای مختلف کشور، اتخاذ شود.