تهیه و توسعه اطلس و آماده سازی داده های زمانی و مکانی سیل در حوضه های رده هفت کشور

سیل از پدیده های طبیعی است که دخل و تصرف های بشر در طبیعت آنرا تشدید نموده است. این پدیده سالانه خسارات و تلفات قابل توجهی را در مناطق مختلف کشور به مراکز مسکونی و صنعتی، واحدهای تولیدی، اراضی کشاورزی، اراضی مرتعی و جنگلی و محیط زیست وارد می نماید. بعلاوه، در دهه های اخیر با افزایش جمعیت و استفاده بیش از حد منابع طبیعی، تخریب پوشش گیاهی و تغییرات کاربری اراضی وقوع سیل های مخرب افزایش یافته است. وقوع این سیلاب ها در نواحی صنعتی،کشاورزی و شهری پایین دست خسارات زیادی را وارد نموده اند. هم چنین، تعداد وقوع این سیلاب ها و ابعاد آنها رو به افزایش می باشد. برای کاهش خطرات و خسارات سیل و نیز مهار این پدیده، شناخت ابعاد سیل و عوامل خطر آن مورد نیاز می باشد. بدین منظور پروژه تحقیقاتی "تهیه و توسعه اطلس و آماده سازی داده های زمانی و مکانی سیل در حوضه های رده هفت کشور" به عنوان یک پروژه ملی با هدف تعیین روش شناسی تلفیق و ترکیب اطلاعات مختلف و شاخص های اصلی و پایه ای مورد نیاز در تهیه و توسعه اطلس سیل حوضه های رتبه هفت کشور تعریف شد. این پروژه با 15 زیر پروژه در سطح کشور به مرحله اجرا در آمد. پروژه های استانی 15گانه شامل آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، همدان، زنجان، کردستان، لرستان، خوزستان، فارس، ایلام، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، کرمان، هرمزگان و مناطق خشک و خراسان شمالی می باشد. شایان ذکر است که پروژه ملی پوشش کشوری داشته و برای کل سطح کشور اجرا شد.در این پروژه ابتدا روش شناسی تهیه اطلس سیل مورد پژوهش قرار گرفت و سپس بر اساس روش بدست آمده اطلس سیل تهیه شد. بدین منظور آمار و اطلاعات گسترده ای از ابعاد و عوارض مختلف سیلاب های ادوار گذشته جمع آوری و مورد استفاده قرار گرفت. سپس، عوامل موثر در ایجاد خطر و خسارت سیل، شدت سیل-خیزی و محدوده های سیل گیر به عنوان بخشی از سیمای موجود حوزه های آبخیز تعیین شد. در این راستا، اطلاعات متعددی از عوامل و پارامترهای مختلف سیل از جمله شدت سیل خیزی، گستره های سیل گیر و خسارات سیل با هم ترکیب و بر اساس آنها اطلس سیل که حاوی اطلاعات مهم سیل می باشد، تهیه شد. شدت سیل خیزی، فراوانی وقوع سیل، خسارات، تلفات جانی و پهنه های سیل گیر، مراکز مسکونی و جمعیت در معرض سیل به همراه حجم آوردهای سیلابی سالانه و منحنی های شدت-مدت-فراوانی بارش از جمله اطلاعات مهمی هستند که در تدوین اطلس سیل استفاده شدند. اطلاعات پایه مورد نیاز این بخش از بانک اطلاعات سیل سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور و دفتر مطالعات پایه منابع آب وزارت نیرو دریافت شد. سپس، وقایع ثبت شده پس از پردازش اولیه و تعیین موقعیت مکانی هر کدام به نقشه های رقومی تبدیل و به تفکیک محل وقوع این رخدادها بر حسب زیرحوضه های رتبه هفت تنظیم شدند.بر اساس نتایج تحقیق روابط منطقه ای مناسبی برای برآورد دبی متوسط سالانه در حوضه های بدون آمار بر اساس متوسط بارندگی دراز مدت و مساحت حوضه های منتهی به ایستگاه های هیدرومتری در هر حوضه رتبه دو کشور تهیه شد. هم چنین برای حوضه های بدون آمار روابط منطقه ای برای محاسبه دبی حداکثر روزانه و دبی حداکثر لحظه ای که از شاخص های بسیار مهم ارزیابی سیل هستند، معرفی شد. نتایج تحقیق در این بخش نشان داد که عمق رواناب سالانه و دبی ویژه سیل با دوره برگشت های مختلف با عوامل منطقه ای بارندگی و مساحت حوضه ها دارای همبستگی بیشتری نسبت به دبی با این عوامل می باشد. مهمترین علت این امر را شاید گفت که ناشی از این است که در هر دو مورد عمق رواناب و دبی ویژه، این دو نرمال شده و یا اثر مساحت که خود یک متغیر تاثیرگذار است در داده های نرمال شده حذف می شود. نتایج تحقیق در ارزیابی شدت سیل خیزی حوضه های رتبه هفت کشور نشان داد که در 28/4 درصد از سطح کشور شدت سیل خیزی ناچیز، در 21 درصد کم، ولی در 9/6 درصد از سطح کشور شدت سیل طغیانی، در 8/4 درصد خیلی زیاد و در پنج درصد زیاد می باشد. در مجموع در 28 درصد سطح کشور شدت سیل خیزی نسبتا زیاد تا طغیانی و در 68 درصد سطح کشور نسبتا کم تا ناچیز می باشد. هم چنین، نتایج تحقیق نشان داد که در طول 50 سال بیش از 1960 واقعه سیل رخ داده است که دارای خسارت مالی و یا تلفات جانی بوده است. شایان ذکر است که به دلیل عدم وجود سامانه ثبت وقایع سیل در گذشته تعداد سیل های دارای آمار خسارت و تلفات جانی بیشتر از این رقم می باشد. علاوه براین، تحلیل اطلاعات پهنه های سیل گیر و شدت سیل خیزی نشان می دهد که قریب به 34181 کیلومترمربع از سطح کشور در معرض دامنه ای از خطرات سیل می باشد. نتایج دیگر پژوهش نشان می دهد که حدود 2600 مرکز مسکونی در سطح کشور در معرض سیل های با دوره برگشت 50 ساله و بیشتر می باشد که قریب به یک میلیون نفر جمعیت کشور در این مراکز سکونت دارند. علاوه بر این نتایج این پژوهش نشان می دهد که از 2/1 درصد وسعت کشور در معرض خطر سیل کشور، حدود 1/1 درصد در محدوده خطر خیلی شدید، 10/9 درصد در محدوده نسبتا شدید، 7/5 درصد در محدوده شدید، 14/3 درصد در محدوده عادی، 34/5 درصد در محدوده متوسط، 20/4 درصد در محدوده نسبتا خفیف و 11/1 درصد در محدوده خفیف واقع شده است. علاوه بر این نتایج این پژوهش نشان می دهد که از 2/1 درصد وسعت کشور در معرض خطر سیل کشور، حدود 1/1 درصد در محدوده خطر خیلی شدید، 10/9 درصد در محدوده نسبتا شدید، 7/5 درصد در محدوده شدید، 14/3 درصد در محدوده عادی، 34/5 درصد در محدوده متوسط، 20/4 درصد در محدوده نسبتا خفیف و 11/1 درصد در محدوده خفیف واقع شده است. بررسی تفکیکی حوضه های رتبه هفت کشور نشان می دهد که حوضه های 42211، 5282، 42121، 43125، 416، 4444 و 27155 به ترتیب با 425، 737،737، 1895، 251، 372 و 392 کیلومتر مربع مساحت در معرض خطر سیل در طبقات خفیف، نسبتا خفیف، عادی، متوسط، نسبتا شدید، شدید و خیلی شدید دارای بیشترین سطح در هر کدام از طبقات سیل قرار گرفته اند. واژه های کلیدی: سیل خیزی، خطر سیل، آستا