بررسی استعداد رویشی شن زارهای ایران با استفاده از روش بیلان آبی

شنصزارصها بهصعنوان یکی از مهمترین عوارض مناطق بیابانی از جنبهصهای مختلف حایز اهمیت است. وسعت قابل توجه شنصزارها (قریب به ‮‭4/5‬ میلیون هکتار) و نیز حساسیت به فرسایش بادی و جابجایی ذرات شن از جمله مواردی است که توسعه پایدار زیست بومصهای بیابانی و تثبیت سکونتصگاهصهای مناطق بیابانی را به مخاطره میصاندازد. از این رو مساله تثبیت ماسه های روان و حتی بهرهصبرداری اقتصادی از عرصهصهای شنصزار هم اکنون بهصعنوان موضوعی مهم مورد توجه قرار گرفته است. ازسوی دیگر آب یکی از مهمترین عوامل محدودصکننده رشد گیاهان در مناطق خشک و بیابانی بوده و هرگونه توسعه پوشش گیاهی اعم از مرتعی، جنگلی و زراعی مستلزم دسترسی به منابع آب و رطوبت مناسب است. مطالعه بیلان آبی و تعادل رطوبت امری اجتنابصناپذیر است. بهصمنظور بررسی استعداد رویشی شنصزارهای ایران از نقطه نظر بیلان آبی، چند رشته از تپهصهای ماسهصای مربوط به سه منطقه از ماسه زارهای استانصهای خراسان ؛ خوزستان و کاشان در دو وضعیت با پوشش و بدون پوشش گیاهی انتخاب و پس از ترازیایی و ترسیم نیمرخ شیبصهای مختلف آنها؛ اندازه گیری مستقیم رطوبت و درجه حرارت از سطح تا عمق دو متر بهصوسیله دستگاه رطوبتصسنج ‭TDR‬، به طور هفتگی و ماهانه انجام شد. سپس با ثبت ستادهصهای رطوبتی و حرارتی طی سالصهای اجرای طرح و نیز استخراج و تجزیه دادهصهای جوی (بارندگی، درجه حرارت و تبخیر پتانسیل)، با بهرهصگیری از معادلات بیلان آبی و اصلاح برخی از پارامترهای آن برای شرایط ویژه شنصزارهای مورد بررسی از نظر هیدرولوژیکی بهصویژه نفوذ آب و تراوا بودن گروهصبندی گردید. بررسی نتایج حاصل از محاسبات بیلان آبی شنصزار نشان دادکه میزان نفوذ ثقلی یعنی مقدار آبی که میصتواند از افق بالای شنصزار به لایهصهای زیرین تراوش نماید، با میزان بارش سالیانه رابطه مستقیم و با میزان تبخیر و تعرق واقعی و همچنین تغییرات رطوبت افق های نگهصدارنده رطوبت ؛ رابطه عکس دارد. عمق موثر تبخیر در شنصزار های مورد بررسی حداکثر بین ‮‭40‬ تا ‮‭50‬ سانتیصمتر بوده و رطوبت اعماق پایینصتر بهصعلت درشت بودن کاپیلارها، مصون از پدیده تبخیر میصباشد. بنابرین در برنامهصهای بیولوژیکی تثبیت و احیا شنصزار با گونهصهای سازگار؛این موضوع بایستی مورد توجه قرار گیرد. بهصطورکلی نفوذ ثقلی در شنصزار های مورد بررسی در ماهصهای خشک سال (تابستان و اوایل پاییز) منفی بوده و در ماهصهای مرطوب سال (زمستان و اوایل بهار) مثبت است. بهصعبارتی مقادیر مثبت نفوذ در ماهصهای مرطوب سال بیانگر تراوایی شنصزار تا عمق مورد بررسی (یک تا دومتری) میصباشد. در شنصزار مورد مطالعه، نزولات جوی اصلیصترین منبع تامین کننده نیاز آبی گیاهان بوده و آبصهای زیرزمینی به جز در شنصزارهای خوزستان ؛ نقش موثری در جبران نیاز آبی گیاهانی که در شنصزارها میصرویند، ندارند. طبعا بهرهصگیری مطلوب از این ذخیره رطوبتی تابع آگاهی از نوسانات رطوبت در فصول مختلف سال است. در شرایط شنصزارهای مورد نظر، بیشترین ذخیره رطوبت در حد ظرفیت زراعی در فصل زمستان حادث شده و با شروع دوره خشک، علاوه بر تبخیر از لایه سطحی ؛ رطوبت به لایهصهای عمقی تر نفوذ میصنماید. بنابراین تنظیم تاریخ کشت بذر و نهال گونهصهای مرتعی، جنگلی و حتی زراعی با زمان تمرکز رطوبت در لایهصهای سطحی (ماهصهای مرطوب زمستان و اوایل بهار)، شرایطی را فراهم میصسازد که حداقل نیاز آبی گیاهان تامین گردد. واژه های کلیدی: بیلان آبی ؛ شنصزار؛ استعداد رویشی ؛ تبخیر و تعرق ؛ نفوذ عمقی