بررسی تعیین زمان مناسب ورود و خروج دام در مراتع نمونه پنج منطقه رویشی ایران (بندرعباس زمین سنگ)

مراتع از گونه های گیاهی مختلفی تشکیل شده است که هر یک دارای مراحل رویشی و زایشی متفاوتی میباشند. بنابراین هر یک از گونهها در زمان خاصی از دوره رویش آمادگی چرا داشته و در زمان خاصی نیز باید چرای آن متوقف شود. گذشته از آن خاک مرتع نیز در زمان های معینی آمادگی ورود دام به مرتع را دارد. بدون شناخت این خصوصیات در یک مرتع تعیین فصل چرا و مدیریت چرا و دام مقدور نمیباشد. با انجام این بررسی، امکان تجدید نظر در برنامه مدیریت چرای مراتع مناطق دارای پوشش گیاهی مشابه فراهم میشود. به همین منظور برای تعیین ورود بموقع دام به مرتع و خروج به هنگام آن از مرتع، این تحقیق در شوره زار غرب روستای زمین سنگ در ‮‭50‬ کیلومتری شرق بندرعباس بمدت پنج سال (‮‭1385-1389‬) اجرا شد. اطلاعاتی از جمله مراحل فنولوژی و ارتفاع کل گیاه مربوط به 3 گونه مرتعی ‭( Aeluropus littoralis‬، ‭Desmostachya bipinata ‬و ‭Halocnemum strobilaceum)‬و همچنین وضعیت رطوبتی خاک از زمان شروع فصل رویش تا خشک شدن گیاه بمدت‮‭20‬ هفته و در 4 سال جمع آوری و در فرم های ویژه ای ثبت گردید. جهت تعیین زمان مناسب خروج دام از مرتع از روش ارزیابی در صد بهره برداری شده از گونه های اصلی مرتع و مقایسه آن با حد بهره برداری مجاز آنها استفاده شد. نتایج نشان داد که بین 3 گونه مطالعه شده از نظر مراحل فنولوژی در سال های مورد بررسی تفاوت وجود دارد. به طوری که در سال مرطوب شروع رشد گیاهی بین دو تا سه هفته زودتر و در سال های خشک همین مدت دیرتر آغاز می شود ضمنا از نظر طول مدت زمان فعالیت رویشی و زایشی گیاهان تفاوت وجود دارد. بررسی ها نشان داد که با خنک شدن هوا و آغاز بارندگی و شروع فصل رویش گونه ها در منطقه ساحلی استان، گونه ‭Aeluropus littoralis ‬رشد رویشی اش از اول دی ماه شروع می شود و ماه های بهمن و اسفند این رشد ادامه می یابد و در اوایل فروردین ماه رشد رویشی به پایان می رسد. در دهه دوم فروردین گلدهی آغاز و تا آخر ماه ادامه می یابد. در اوایل اردیبهشت ماه بذردهی آغاز می شود و تا اواخر ماه بذور ریزش می کنند. دوره خواب گیاه از اوایل خرداد ماه شروع و تا اواخر آذر ماه یعنی شروع فصل رویش بعدی به طول می انجامد. در گیاهان ‭Desmostachya bipinata ‬و ‭Halocnemum strobilaceum ‬شروع رشد رویشی از اول اسفند ماه است. در گونه ‭Desmostachya bipinata ‬این رویش تا دهه دوم خرداد ادامه می یابد. در دهه دوم خرداد گلدهی آغاز و تا دهه سوم تیرماه ادامه می یابد. در اوایل مردادماه بذردهی آغاز می شود و تا اواخر ماه بذور ریزش می کنند. دوره خواب گیاه از دهه دوم شهریورماه شروع و تا اواخر بهمن ماه یعنی شروع رویش سال بعد گیاه به طول می انجامد. در گونه ‭Halocnemum strobilaceum ‬دوره رشد رویشی بسیار طولانی تر از دو گونه قبلی است. رشد رویشی از اول اسفند شروع و دهه اول شهریورماه ادامه می یابد. از دهه دوم شهریورماه رشد زایشی آغاز و تا دهه دوم مهرماه گلدهی ادامه می یابد. در دهه سوم مهر ماه بذردهی آغاز و دهه سوم آذر بذور ریزش می کنند. از اول دی ماه دوره خواب آغاز شده و تا دهه سوم بهمن ادامه می یابد. در منطقه زمین سنگ دام ها روستایی هستند و ورود و خروج آنها در مرتع تابع شرایط کشاورزی در منطقه است. در ایامی که در روستا کشاورزی فعال است (مردادماه لغایت اردیبهشت ماه) دام ها برای چرا وارد مرتع می شوند ولی در زمانی که کشاورزی غیر فعال است (اواخر اردیبهشت لغایت اواخر تیرماه) دام در زمین های کشاورزی می چرد و از پس چر مزارع بهره می برد و اصلا وارد مرتع نمی شود. توجه به اینکه گونه ‭Aeluropus littoralis ‬نسبت به ضرایب برداشت از حساسیت بیشتری برخوردار بود بنظر می رسد میزان علوفه قابل برداشت برای این گونه را باید براساس ضریب برداشت مجاز ‮‭50‬ درصد محاسبه نمود. لذا پیشنهاد می گردد در وهله اول اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان نسبت به تهیه طرح مرتعداری و موظف نمودن مرتعداران روستایی به رعایت نمودن ورود تعداد دام مجاز به مرتع اقدام نماید، درثانی دامداران در همین طرح مکلف به رعایت فصل چرا گردند. واژه های کلیدی: آمادگی مرتع، زمان مناسب ورود دام به مرتع، زمان مناسب خروج دام از مرتع، فنولوژی، مدیریت چرایی و سایت زمین سنگ استان هرمزگان