بهینه سازی مصرف انرژی در کشاورزی رهیافتی برای تحقق اقتصاد مقاومتی

نظر به این که بخش کشاورزی از یک سو با محدودیت منابع تولید رو به رو بوده و از سوی دیگر تامین کننده امنیت غذایی جمعیت در حال رشد می باشد، باید تعادل و توازنی بین جریان برداشت و بهره برداری از منابع تولید و میزان تولید محصولات کشاورزی ایجاد شود. در واقع روند استفاده از منابع تولید باید به گونه ای باشد که علاوه بر رفع نیازهای غذایی نسل کنونی، امنیت غذایی نسل آینده نیز تهدید نشود و کشاورزی پایدار تحقق یابد. برخی مزایای تحلیل انرژی عبارتند از ایجاد قابلیت مقایسه ی کمی انواع سامانه های تولید از طریق تبدیل مقدار نهاده های مصرفی در فرایند تولید محصول به واحد کمی یکسان و قابل جمع (هم ارز انرژی)، تعیین انرژی مصرف شده در فرآیند های تولید، شناخت مراحل بحرانی که بیشترین انرژی نهاده را نیاز دارند، تحلیل سیستم های کشاورزی کارا و ناکارا، بررسی اثرات زیست محیطی سیستم های کشاورزی و فراهم آوردن مبنایی برای مدیریت منابع محدود تولید می باشد. بررسی انجام شده از منابع کتابخانه ای، میدانی، مصاحبه با کارشناسان خبره و کشاورزان پیشرو در موضوع انرژی، نشان داد که مطالعات انجام شده در کشور به منظور بررسی سیر مصرف انرژی در کشاورزی و اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی آن محدود و پراکنده بوده و از جامعیت لازم برخوردار نیستند و لذا برای برنامه ریزی های میان مدت و بلندمدت آتی در بخش کشاورزی چندان قابل استفاده و استناد نمی باشد. فصل مشترک تمامی مطالعات و بررسی های انجام شده این است که مصرف نهاده های تولید و بطور کلی انرژی مصرفی در سیستم های کشاورزی ایران زیاد بوده و حتی در مواردی بیشتر از کشورهای منطقه است. یافته های تحقیقات انجام شده قبلی بیانگر این است که سرانه مصرف نهایی انرژی در ایران معادل 91/1 تن نفت خام بازا هر نفر است، در حالی که مقدار این شاخص در ترکیه و متوسط جهانی آن به ترتیب معادل 07/1 و 16/1 تن نفت خام بازا هر نفر است. علاوه بر این، نتایج نشان داد که شاخص شدت مصرف نهایی انرژی کشور طی سالهای 1392-1377 روند افزایشی داشته است و مقدار آن به ازا هر یک میلیون ریال تولید ناخالص داخلی از 47/0 بشکه معادل نفت خام در سال 1377 به 56/0 بشکه معادل نفت خام در سال 1392 رسیده است. شاخص بهره وری انرژی در بخش های مختلف و به ویژه در بخش کشاورزی کشور نیز طی سالهای 1392-1377 روند نزولی داشته و تولید ناخالص داخلی بازا انرژی مصرفی هم ارز یک بشکه نفت خام، ، از 5/2127 هزار ریال در سال 1377 به 2/1788 هزار ریال در سال 1392 کاهش یافته است. نتایج بررسی اولیه بر مبنای داده های محدود موجود به منظور تحلیل انرژی در کشاورزی، نشان داد که میزان بهره وری انرژی برای برنج، گندم، ذرت دانه ای، کلزا، چغندرقند، گوشت مرغ، انگور و سیب درختی به ترتیب 05/0، 06/0، 15/0،1/0، 63/0، 019/0، 65/0 و 49/0 کیلوگرم بر مگاژول می باشد در حالیکه بهره وری انرژی برای برنج در فیلیپین 214/0، گندم در نیوزلند 489/0، ذرت دانه ای در ویسکانسین آمریکا 64/0، کلزا در ترکیه 17/0، چغندرقند در ترکیه 53/1، انگور در ترکیه 73/0 و سیب در ترکیه 53/0 کیلوگرم بر مگاژول بدست آمده است. این نشان می دهد که بهره وری انرژی بعنوان یکی از شاخص های مهم تحلیل انرژی، در ایران نسبت به کشورهای منطقه پایین تر است. هر چند سهم بخش کشاورزی از انرژی مصرفی کشور تنها 5/4 درصد می باشد، اما مطالعات اولیه انجام شده بر روی روند مصرف انرژی نشان داد که در صورت تحقق 5% بهبود مصرف انرژی در نهاده های مورد استفاده در تولید تنها هشت محصول اساسی، شامل برنج، گندم، کلزا، ذرت دانه ای، چغندر قند، گوشت مرغ، انگور و سیب، صرفه جویی ایجاد شده در کشور، معادل 244/24 پتاژول انرژی، 969/967/3 بشکه نفت خام و 1012× 59/6 ریال صرفه جویی اقتصادی در سال خواهد بود. بر این اساس، برای مدیریت و برنامه ریزی به منظور بهبود در شاخص های انرژی در کشاورزی، داشتن بانک داده های مناسب و جامع الزامی است. علاوه بر این، پیشنهاد می شود با انجام پژوهش های تحلیل مصرف انرژی در سیستم های کشاورزی، مقدار نهاده ها و انرژی مصرفی در محصولات و مناطق مختلف کشور معین شود و با تعیین شاخص های انرژی در هر مورد، راهکارهای افزایش کارایی انرژی در سیستم های تولیدی کشاورزی اریه گردد.