بررسی رابطه شبکه هیدروگرافی با سیستم های شکستگی در سازند گچساران ، منطقه رامهرمز

رشته کوههای زاگرس که پهنه های مرزی ایران و عراق واقع در خاور ترکیه تا خلیج فارس و دریای عمان را در بر می گیرد، از جمله قابل توجه ترین ازمایشگاههای طبیعی برای بررسی مسایل پیچیده و همیشگی زمین ریخت شناسی ناحیه ای است . از نظر ارتفاعی، ساختمان زمین شناسی و سنی، رشته کوههای زاگرس به سوی شمال خاور به تدریج از تاقدیسهای یکپارچه و دست نخورده نزدیک در مرز کوهستان با میانرودان به خط الراسی از بریدگیهای فلسی و برفهای ماندگار به بلندای 3000 تا 4500 متر از تراز دریا ختم می شود. به عنوان نخستین کوشش در راه بررسی شاخص های ریخت ساختاری سازند تبخیری گچساران در ایران، منطقه دریاچه سد مخزنی جره در شمال خاوری شهرستان رامهرمز در استان خوزستان مورد مطالعه قرار گرفته است. منطقه مورد نظر دارای مختصات جغرافیایی 50- 49، 30- 49 طول خاوری و 30- 31، 31 عرض شمالی است.از جمله دلایل انتخاب این منطقه, گسترش کارستهای تبخیری در ان بوده است. از نگاه زمین- ریخت شناختی سه چهره زمین ریختی در استان خوزستان حاکم است. نخست واحدهای کوهساز که در شمال خاوری استان قرار دارند. دوم واحدهای تپه ماهوری که نواحی پیرامون دزفول، رامهرمز، و اهواز را زیر پوشش دارند. سوم دشت های ابرفتی و پهنه های سیلابی که زمینهای واقع در جنوب اهواز تا کرانه های خلیج فارس را تشکیل می دهند .  پیشینه مطالعاتی پهنه مورد بررسی به مطالعات ابیاری و سد سازی رامهرمز در اسفند ماه سال 1362 بر می گردد که توسط شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس انجام شد. گسترش کارستهای تبخیری در منطقه شایان توجه است که از جمله دلایل انتخاب این منطقه بوده است. چینه شناسی محدوده سد شامل سازند کنگلومرایی بختیاری با میان لایه ها و عدسی های لای سنگی و ماسه سنگی، سازند گچساران شامل انیدریت، مارن قرمز و سبز رنگ، ژیپس، نمک و گاهی لایه های نازک سنگ اهک، و در انتهای تنگه بخش لهبری از سازند اغاجاری با تناوبی از ماسه سنگ ریز دانه، مارن و گل سنگ است. نهشته های دوران چهارم نیز در همه گستره منطقه مورد مطالعه یافت می شود و از پادگانه های رودخانه ای، رسوبات ابرفتی و واریزه های دامنه ای تشکیل شده است. گستردگی سازند گچساران در منطقه از اهمیت ویژه ای برخوردار است. رسوبات تبخیری ترشیاری بالایی مربوط به این سازند یا سری فارس زیرین که در جنوب باختری ایران و نزدیکی عراق، شمال خاوری عراق همچنین در شمال سوریه تشکیل شده اند با زمینساخت نمکی در حوضه خلیج فارس و ساختار درشت مقیاس ان حوضه مرتبط است. 
 در این مطالعه، تاکید اصلی بر ریخت شناسی الگوی ابراهه ها (زهکشها) در سازند گچساران و رابطه ان با ساختار زمین شناسی منطقه بوده است. . این نوع مطالعات مکان یابی جنبش های زمین ساختی گذشته را بر مبنای شواهد زمین-ریخت شناسی خاص میسر می کند و بخشی از دانش ریخت- نوزمینساخت است که  بعنوان یکی از شاخه های علوم زمین شناخته شده است. ریخت نو-زمینساخت با روابط موجود بین اشکال زمینساختی یعنی، جنبشهای زمینشناختی کنونی و جاری یا جنبشهای زمینشناختی نیوژن سر و کار دارد. زمین ریخت شناسی این منطقه نیز همانند دیگر موضوعات جغرافیایی طبیعی به مقدار ناچیزی مطالعه شده است . مساحت حوضه زهکشی بر پایه تجزیه و تحلیلهای انجام یافته بر روی داده های رقومی منطقه  نزدیک به  37 کیلومتر مربع  براورد شده است. تعیین الگوی ابراهه بر روی رسوبات تبخیری گچساران الگوی عمومی و مورد انتظار شاخه درختی را اشکار کرده است. رده بندی انها بر مبنای روش استرالر 6 گروه را مشخص کرده است که گروههای با رده عددی کوچکتر از فراوانی بیشتری برخوردارند. در واقع، الگوی شاخه درختی می تواند در حوضه های ابریز کوچک گسترش یابد اما تغییر در مقاومت سنگ بستر و ساختارهای زمین شناختی میل دارند الگوهای متفاوتی را در مقیاسهای ناحیه ای بوجود اورند. نمایش ترسیمی و اماری این داده ها بیانگر یک انطباق تقریبا منطقی بین الگوهای با رده کمتر و توزیع سیستم شکستگی است.  بر مبنای نمودارهای گلسرخی رسم شده الگوی ابراهه ها، جهات اصلی رده های 3 و 4 شمالی- جنوبی و خاوری- باختری است. بیشترین طول مجرای اندازه گیری شده مربوط به ابراهه های رتبه 6 یعنی خود رودخانه رود زرد است که 8/12 کیلومتر بوده است. مجموع کلی طول ابراهه های اندازه گیری شده که مربوط به ابراهه های رتبه 1 است و کوچکترین و فرع ترین شاخه های شبکه را نشان می دهد نزدیک به 186 کیلومتر براورد شده است. بررسی تصویر ابراهه های با رتبه گوناگون نشان می دهد که شمار انها به ناگهان از رتبه 3 به بعد کاهش می یابد و این ویژگی با رفتار و طبیعت ابراهه ها ی شاخه درختی  کم و بیش سازگار است. از سوی دیگر فراوانی روند شبکه ابراهه ها بر روی نمودار گلسرخی نیز بیانگر این کاهش در ابراهه های رتبه 3 به بعد است. میانگین درازای مستقیم ابراهه های  رتبه 1 که کوتاهترین مسیر را دارند، نزدیک به 2/0 کیلومتر و مقدار مربوط به ابراهه های رتبه 6 که در واقع مجرای اصلی رودزرد را نشان می دهد 7/2 کیلومتر است. بررسی تصویر ابراهه های با رتبه گوناگون نشان می دهد که شمار انها به ناگهان از رتبه 3 به بعد کاهش می یابد و این ویژگی با رفتار و طبیعت ابراهه ها ی شاخه درختی  کم و بیش سازگار است. از سوی دیگر فراوانی روند شبکه ابراهه ها بر روی نمودار گلسرخی نیز بیانگر این کاهش در ابراهه های رتبه 3 به بعد است. روندهای بدست امده از بررسی سامانه شکستگی نشان می دهد که می توان از روند شبکه های زهکشی برای ارزیابی روند سامانه های شکستگی بویژه در مقیاس تصویر ماهواره ای و عکس هوایی بهره گرفت. چنانکه از نمودار های موجود بر می اید، روندهای بدست امده از ابراهه های رتبه 1 و 2 دو روند بارز شمالی-جنوبی و خاوری-باختری و دو روند فرعی شمال باختری-جنوب خاوری و شمال خاوری-جنوب باختری را نمایش می دهند. گمان می رود که ساز