حق دسترسی به واکسن از منظر حقوق بشر (منتشر شده در ماهنامه تلاطم دوران در مهر ۱۴۰۰)

حسن بلاج[1]

حق دسترسی به واکسن از منظر حقوق بشر

1. حق دسترسی به واکسن در اسناد بین المللی: به طور معمول حق دسترسی به واکسن در مورد افراد سالم موضوعیت دارد و شامل این افراد می شود اما حق دسترسی به دارو شامل افرد بیمار می شود. به طور کلی داروهای اساسی زیرمجموعه حق بر سلامت قرار می گیرند که حق بر سلامت از مصادیق مهم حقوق بشر به حساب می آید و به عنوان یک حق بنیادین و اساسی در نظر گرفته می شود. در اسناد بین المللی موضوع حق بر سلامت واجد اهمیت خاصی است به گونه ای که در میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی همواره بر این مهم تاکید شده است. در بند 2 ماده 12 میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و بند ج ماده از بند 2 ماده 12 دسترسی به دارو را ابزاری برای درمان بیماری در نظر گرفته است. علاوه بر این، کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، قطعنامه های مجمع عمومی سامان ملل، بیانیه سازمان جهانی بهداشت، بیانیه کارشناسان حقوق بشر و NGOs دسترسی به واکسن را از مصادیق مهم حق بشری می دانند.

2. تعهدات دولت ها: وقتی صحبت از دسترسی به واکسن و داروهای اساسی می شود، اولین متعهد در نظام بین الملل حقوق بشر، دولت ها هستند. دولت ها مخاطبان اصلی اسناد بین المللی حقوق بشر قرار می گیرند. این دولت ها هستند که در سیاستگذاری های بین المللی در خصوص واردات یا صادرات داروها نقشی اساسی دارند و سلامت مردمشان را تضمین کرده و راهبردها و راهکارهایی را در این خصوص اتخاذ می کنند. بنابراین از دولت ها انتظار می رود برای تضمین و تامین سلامت مردم به معنای اخص ( دسترسی به واکسن ها و داروها) و در معنای اعم(تفریح سالم، آب آشامیدنی سالم و خدمات بهداشتی) اقدامات موثری انجام دهند.

دسترسی به واکسن در حقوق بشر یک حق شناخته شده است به گونه ای که انسان ها حق دارند به امکانات و تجهیزات ضروری، داروهای لازم برای تامین سلامتی و مداوای خود به واکسن دسترسی داشته باشند.

با توجه به مطلب فوق، وقتی که انسان ها دارای چنین حقی هستند، چه کسانی در مقابل این حق دارای تکلیفند؟ یا به عبارت دیگر، آیا کشوری که تولیدکننده واکسن است (واکسن در آن کشور تولید شده) در قبال شهروندان دیگر کشورها متعهد است که حق دسترسی به واکسن آنها را تامین کند؟ یا این تکلیف برعهده دولت سرزمینی است؟

حقوق بشر و از جمله حق دسترسی به واکسن در درجه اول تعهد کشور سرزمینی را می طلبد هرچند که جامعه بین المللی و کشورهای دیگر نیز در این زمینه تعهداتی دارند اما آن متعهد اصلی کشور سرزمینی است. اگر کشوری یا مردم کشوری در دسترسی به واکسن دچار مشکل هستند در درجه اول این تکلیف برعهده کشور سرزمینی است تا واکسن را در اختیار شهروندانش قرار دهد. کشور سرزمینی بر اساس میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی تعهدی که در قبال حق بر سلامت دارد؛ عبارت است از بهره گیری از همه منابع موجود اعم از داخلی و بین المللی و همچنین اولویت دادن به تخصیص بودجه برای فراهم کردن واکسن. اگر کشوری مورد تحریم قدرت های بین المللی قرار گرفته باید تمام تلاش خود را به کار بندد تا تحریم ها را رفع کند یا حداقل کاری نکند که موجب ایجاد تحریم شود یا موجب تداوم تحریم ها شود به عبارتی تحریم ها توجیهی برای دولت ها نشود تا از تعهدات خودشان نسبت به سلامت شهروندان خود شانه خالی کنند. علاوه بر این بودجه و منابع داخلی به گونه ای تخصیص یابد که سلامت شهروندان که همان اولویت دهی در خرید واکسن است، در رتبه اول قرار گیرد.

مسوولیت دولت ها در صورت عدم استفاده از برخی واکسن ها دولت ها را متعهد می کند که سیاست سلامت را چه در معنای اخص و چه در معنای اعم آن به عنوان استراتژی ملی در کشورشان به کار بندند به گونه ای که تدوین آن سیاست موجب دسترسی آسان همه شهروندان به مسائل بهداشتی و در راس آن واکسن اثربخش باشد چون هیچ تعللی در این امور قابل پذیرش نیست که بازی با جان شهروندان را در پی خواهد داشت!

وقتی صحبت از حق بر سلامت که مصداق بارز حقوق بشر است می شود، از قواعد آمره صحبت به میان می آید که قاعده ایست تخطی ناپذیر. قواعد آمره در صدر قواعد بین المللی قرار می گیرند و در تعارض با دیگر حقوق، از اولویت برخوردار هستند. نمونه بارز این قاعده، حق حیات است. حق حیات از مهم ترین حقوق بشری است چون بدون حق حیات دیگر حقوق معنا و مفهومی پیدا نخواهند کرد بنابراین زمانی که با حقوق دیگر تعارض یابند، طبق قاعده آمره، حق حیات که هدف غایی و نهایی است اولویت پیدا می کنند.

3. واکسیناسیون اجباری: با توجه به شیوع گسترده کووید-19 و باتوجه به اجباری بودن واکسن، آیا افراد یک جامعه می توانند از تزریق واکسن خودداری کنند؟ آیا این موضوع اخلاقی است؟ آیا واکسیناسیون اجباری با قوانین بین المللی سازگاری دارد؟

از مهمترین دلایل واکسیناسیون اجباری، با توجه به ماهیت و ویژگی این بیماری که دلالت برکشنده بودن آن دارد جلوگیری از شیوع و انتقال آن به دیگران است. که این اجباری بودن بر منطق حمایت از سلامت و رفاه عمومی استوار است. اما قبل از اجباری بودن واکسیناسیون باید شفاف سازی هایی نیز صورت بگیرد مبنی بر اینکه آیا واکسن موردنظر اثربخشی لازم را دارد یا خیر؟ آیا نسبت به عوارضی که از واکسیناسیون بر جای می ماند شفاف سازی صورت گرفته یا خیر؟ مسلما همه این مباحث مدنظر است؛ زیرا اول باید شواهد کافی از اثربخشی واکسن و عوارض آن برای شهروندان صورت گیرد، سپس پس از آن بحث اجباری شدن واکسیناسیون مطرح شود.

همانگونه که بیان شد، دولت ها در خصوص حق دسترسی به واکسن تعهد به رعایت و تعهد به حمایت دارند؛ یعنی دولت ها باید عدم تبعیض نسبت به شهروندان خود را مدنظر قرار دهد یعنی اگر نسبت به اثربخشی واکسنی شفاف سازی کرده همان اطلاعات را باید بی کم و کاست در اختیار شهروندانش قرار دهد. پس اثربخشی واکسن و عدم تبعیض دولت ها در سیاستگذاری هایشان مهم است این بدین معناست که تامین واکسن به میزان لازم و بدون تبعیض انجام و در اختیار شهروندان قرار گیرد.

نکته دیگری که در تامین واکسن باید به آن توجه شود این است که تامین واکسن مجاز باید قابل اعتماد باشد. واکسن قابل اعتماد واکسنی است که همه مراحل شفاف سازی اعم از اثربخشی و عوارض و مسائلی از این دست را را طی کرده باشد و شهروندان نسبت به تزریق آن آرامش خاطر داشته باشند.این موضوع در گزارش سازمان جهانی بهداشت نیز در مورد بیماری کووید-19 مورد توجه قرار گرفته و تحت عنوان اعتماد عمومی(Public trust) از آن یاد شده است؛ یعنی شهروندان یک کشور باید در بحث شفاف سازی و اطلاعاتی که در مورد نوع واکسن در اختیارشان قرار می گیرد اعتماد داشته باشند. پس اگر قرار است واکسیناسیون اجباری صورت گیرد باید تمامی شرایط فوق را دارا باشد تا مردم با خیالی آسوده تن به تزریق واکسن دهند اما اگر سیاست دولت ها نسبت به شهروندانشان تهدید کننده یا تضعیف کننده اعتماد عمومی باشد، در این صورت واکسیناسیون اجباری قابل توجیه نخواهد بود که این موضوع ریشه در بی اعتمادی مردم نسبت به دولتهایشان نسبت به تصمیمات اتخاذ شده در امور بهداشتی و مسائلی از این دست دارد.

منابع

1. اعلامیه جهانی حقوق بشر

2. میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی

3. میثاق حقوق مدنی و سیاسی

1. دانش آموخته حقوق بشر hassan_balaj@yahoo.com