انتشار اصطلاحنامه های کتابخانه ملی ایران با فناوری های وب معنایی SKOS/RDF

ابزار اصلی نمایه سازی منابع در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، اصطلاح نامه ها هستند که تاریخچه آن به سال 1372 هجری شمسی برمی گردد. این مقاله به بررسی روند تدوین و توسعه اصطلاح نامه ها، به ویژه اصطلاح نامه اصفا و تاثیر آن بر وب معنایی و داده های پیوندی می پردازد.

اصطلاح نامه ها به عنوان ابزارهای کلیدی در نمایه سازی و سازمان دهی اطلاعات، نقش مهمی در تسهیل دسترسی به منابع اطلاعاتی ایفا می کنند. نخستین ویرایش اصطلاح نامه در سازمان مدارک انقلاب اسلامی تدوین و منتشر شد. ویرایش های بعدی این اصطلاح نامه در کتابخانه ملی ایران منتشر گردید و از سال 1385، داده های مبتنی بر مارک ایران این اصطلاح نامه در سامانه اپک سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در دسترس قرار گرفت. در حال حاضر، داده های اصطلاح نامه «اصفا» با استفاده از استانداردهای وب معنایی در پلتفرم Skosmos منتشر شده و قابل دسترسی است.

اصطلاح نامه «اصفا» به عنوان یک ابزار کلیدی در حوزه اطلاع رسانی، به مجموعه ای از واژگان و اصطلاحات اشاره دارد که روابط سلسله مراتبی، همبسته، مترادف و دیگر روابط میان آنها به وضوح بیان شده است. این اصطلاح نامه به ویژه در زمینه نمایه سازی مقالات فارسی طراحی شده و نخستین بار در سال 1372 با تشکیل جلساتی در این راستا آغاز گردید. در این جلسات، کارشناسان سازمان به بررسی و روزآمدسازی فایل های مربوط به اصطلاحات جدید پرداخته و در نهایت، در اواخر سال 1372، نخستین جلسه شورای اصطلاح نامه تشکیل شد. هدف از این شورا تدوین یک اصطلاح نامه فرهنگی برای نمایه سازی مقالات فارسی بود و در طی چهار سال، نخستین ویرایش اصطلاح نامه فرهنگی فارسی (اصفا) منتشر شد.

تدوین این اصطلاح نامه به دنبال نیاز به واژگان کنترل شده برای نمایه سازی اطلاعات در کشور احساس شد. تا پیش از انتشار اصفا، تنها دو اصطلاح نامه به مفهوم واقعی آن به زبان فارسی منتشر شده بود که ساختار مناسبی برای ذخیره و بازیابی اطلاعات نداشتند. با توجه به این نیاز، ویرایش نخست اصفا به منظور آگاهی از نظرات متخصصان و نمایه سازان منتشر شد و جلسات مداومی برای ویرایش های بعدی و به روزرسانی اصطلاحات تشکیل گردید. از سال 1385، ویرایش سه زبانه این اصطلاح نامه منتشر شد و تاکنون صدها هزار پایان نامه، مقاله و منابع غیرکتابی با استفاده از آن نمایه سازی شده است.

اصطلاح نامه «اصفا» شامل دسته بندی های موضوعی متنوعی است که عبارتند از: آموزش و پرورش، ادبیات، ارتباطات، اقتصاد، تاریخ، تصوف و عرفان، جامعه شناسی، جغرافیا، حقوق، دین، روان شناسی، زبان شناسی، علوم سیاسی، فلسفه، فناوری و علوم تجربی، کتابداری و اطلاع رسانی، مدیریت، و هنر و فرهنگ.

توسعه اصطلاح نامه اصفا به عنوان یک پیشگام در حوزه اصطلاح نامه های فرهنگی و علمی در ایران، منجر به انتشار اصطلاح نامه های ارزشمند دیگری در حوزه های مختلف شده است. این اصطلاح نامه ها، از جمله اصطلاح نامه های فلسفه اسلامی، پزشکی، علوم زمین و فیزیک، به نظام مندی هر چه بیشتر پردازش اطلاعات در زبان فارسی کمک کرده اند. با وجود تفاوت های موجود در رعایت استانداردها و روشمندی بین این اصطلاح نامه ها، انتشار آنها به عنوان یک گام مثبت در جهت ساماندهی و بهبود فرآیندهای اطلاع رسانی در کشور تلقی می شود.

همچنین، در سال 1399، «اصطلاح نامه عمومی اداری ایران» تدوین شد. این اصطلاح نامه شامل اصطلاحات عمومی مورد استفاده در نامه های اداری است. برخلاف سایر اصطلاح نامه های سازمان که در محیط مارک ایران ذخیره شده اند، ذخیره سازی این اصطلاح نامه در بستر مارک ایران ضروری به نظر نمی رسید. روش کار برای تدوین این اصطلاح نامه شامل بررسی اصطلاحات به کار رفته در چند سامانه اداری ایران و انتخاب اصطلاحات با بیشترین بسامد بود. همچنین، روابط سلسله مراتبی و غیرسلسله مراتبی بین این اصطلاحات برقرار گردید. هدف از این اقدام، یکسان سازی و استفاده از واژگان کنترل شده در سامانه های اتوماسیون اداری کشور بود. تولد «اصطلاح نامه عمومی اداری ایران» در اردیبهشت 1400 در پلتفرم Skosmos محقق گردید.

نقش اصطلاح نامه ها در وب معنایی:

نقش اصطلاح نامه ها در وب معنایی و داده های پیوندی به عنوان ابزارهای مفهومی، به ویژه در حمایت از جستجوهای مفهومی، بسیار حائز اهمیت است. این ابزارها می توانند به طور قابل توجهی قابلیت میانکش پذیری معنایی را بهبود بخشند. بنابراین، ضروری است که سازمان ها نسخه های SKOS/RDF اصطلاح نامه های خود را به صورت آنلاین منتشر کنند و ارتباطی موثر بین اصطلاح نامه های خود و اصطلاح نامه های مرتبط در سطح جهانی برقرار نمایند.

برای پیاده سازی این اصطلاح نامه ها در چارچوب های وب معنایی SKOS/RDF، از نرم افزارهای منبع باز مانند Vocbench و Skosmos بهره برداری شده و همچنین از ابزار Skos Play برای اعتبارسنجی محتوایی و فنی داده ها استفاده می شود. این پروژه با تکیه بر دانش و تخصص متخصصان داخلی و بدون تخصیص بودجه خاصی به نتیجه رسیده است، که نشان دهنده توانمندی و ابتکار عمل در این حوزه است.

دسترسی به اصطلاح نامه ها:

درباره نحوه دسترسی به این اصطلاح نامه ها، کاربران می توانند از طریق رابط جستجو و مرورSkosmos به داده های اصطلاح نامه های سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران دسترسی داشته باشند. این رابط، ابزاری مبتنی بر وب و منبع باز برای انتشار SKOS است که قابلیت های جستجو و مرور، فهرست الفبایی و موضوعی، سلسله مراتب مفاهیم و رابط کاربری چندزبانه را ارائه می دهد.برای دسترسی به لیست اصطلاح نامه ها، می توانید به لینک زیر مراجعه کنید:
http://skosmos.nlai.ir/fa/

نتیجه گیری:
Skosmos یک مجموعه از REST APIs را برای دسترسی به داده های واژگان خود ارائه می دهد که به کاربران این امکان را می دهد تا مفاهیم را از طریق برچسب های مربوطه جستجو کنند. این قابلیت ها به طور قابل توجهی به ارتقاء دسترسی و بهره وری اطلاعاتی در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران کمک خواهد کرد و تجربه کاربری بهتری را برای جستجو و بازیابی اطلاعات فراهم می آورد.

تهیه و تنظیم : محمدرضا آرانی – کارشناسی ارشد علم اطلاعات دانشگاه قم

ایمیل : arani@mail.ir