سد و نیروگاه چمشیر قسمت دوم

در ادامه مبحث انتقال تجربیات احداث سد چمشیر و قبل از ورود به موضوع سد ، به ارائه کلیاتی از وضعیت رودخانه زهره میپردازیم.رودخانه زهره از کوههای شمال غرب استان فارس و شرق کهگیلویه و بویر احمد و نیز متاثر از رودخانه های فهلیان و شیو و آب شیرین بوده و پس از طی کردن مسیری 520 کیلومتری و از طریق هندیجان به خلیج فارس وارد میشود.قبل از احداث سد چمشیر ، هیچ گونه سازه ذخیره و مخزن بزرگی بر روی این رودخانه احداث نشده بود و لذا امکان مدیریت کمی و کیفی رودخانه برای زمانهای سیلابی و یا زمانهای کم آبی وجود نداشت.از طرفی در ادامه مسیر و در حدود 100 کیلومتر پایین تر از محل احداث سد چمشیر ، تقاطع رودخانه زهره و خیرآباد وجود دارد که این دو رودخانه پس از ملحق شدن ، رودخانه زهره بزرگ را تشکیل میدهند.رودخانه خیرآباد علیرغم آورد سالیانه کمتر نسبت به زهره کوچک،از نظر کیفیت در شرایط مطلوبی قرار داشته و امکان استفاده برای آب شرب را دارد.رودخانه زهره کوچک و قبل از رسیدن به نقطه احداث سد چمشیر ،دارای رژیم آبی و متوسط آورد حدود 1/7 میلیارد مترمکعبی در سال میباشد که بیش از 70 درصد این حجم آورد رودخانه در ایام سیلابی و حدود 3 ماه از سال اتفاق می افتاد و مابقی حجم آورد سالیانه در طی 9 ماه سال عبور میکرد.این اتفاق موجب می شد که آب باکیفیت بالا و به صورت سیلاب ، بدون امکان استفاده مناسب و خصوصا در ایامی که نیاز کشاورزی کمتری به آب وجود داشت از مسیر عبور کند و از طرفی در مابقی ایام سال شاهد عبور آب با دبی بسیار پایین و در حدود 5 متر مکعب بر ثانیه و با کیفیت پایین تر باشیم.در این شرایط به منظور کنترل کیفیت آب مورد نیاز برای پایین دست، خصوصا در محدوده هندیجان و سردشت و زیدون مجبور به استفاده بیشتر از آب شرب سد کوثر (بر روی رودخانه خیرآباد) بودیم.این نوع مدیریت کمی و کیفی آب موجب از بین رفتن آب شرب برای کشاورزی می شد که در مواقعی از سال منجر به بروز بحران آب شرب برای منطقه می شد.

دبی متوسط رودخانه زهره حدود 60 مترمکعب برثانیه محاسبه شده است که دبی حداقل 1/5 مترمکعب بر ثانیه نیز در سال 1396 گزارش گردید.اما تقریبا در ایام بدون بارش و حدود 8 تا 9 ماه از سال آبی شاهد عبور دبی 5 تا 8 مترمکعب بر ثانیه هستیم و فقط در مواقع سیلابی به علت حوزه 6700 کیلومترمربعی رودخانه تا محل احداث سد چمشیر و به صورت موردی و در طی چند روز شاهد عبور دبی های بسیار بالا بوده ایم.حداکثر دبی گزارش شده طی 14 سال اخیر مربوط به سال 1391 بود که به حدود 2300 مترمکعب بر ثانیه رسید.آنچه مشخص است در شرایط عادی و قبل از احداث سد ، امکان کنترل سیلاب های عظیم این رودخانه و استفاده از انرژی آن در طول سال فراهم نبود.

در بخش مطالعات کیفی بر روی رودخانه زهره کوچک میتوان به این موضوع مهم اشاره کرد که در اثر وجود چشمه های شور در چند محدوده از رودخانه ، کیفیت آب در ایام کم بارش (معمولا از اردیبهشت تا اواخر آذر یا دی ماه) بسیار پایین می آید که میزان EC رودخانه عبوری از محل احداث سد و قبل از احداث این سد تا حدود 4000 میکروموس بر سانتی متر و پس از عبور از محدوده پایین دست محور سد حتی تا 8000 میکروموس بر سانتی متر هم گزارش شده است.این اعداد در مواقعی از سال اتفاق می افتد که شاهد کمترین میزان دبی عبوری هستیم.کاهش شدید دبی آب عبوری و در زمان قبل از احداث سد چمشیر موجب میشد که در مقابل معضل پس زدگی آب دریا در محدوده هندیجان ، امکان هیچ عکس العملی را نداشته باشیم و به ناچار می بایست به صورت محدود از آب شرب سد کوثر استفاده گردد.آنچه واضح است میزان EC (به عنوان معرف کیفیت آب) متناسب و در ارتباط معکوس با میزان دبی عبوری از رودخانه میباشد.به عبارتی در دبی های پایین ، کیفیت آب نیز پایین و میزان EC افزایش یافته و در دبی های بالا ، کیفیت آب نیز افزایش و میزان EC کاهش می باید.لذا کنترل سیلاب های ناشی از بارش باران و ذوب شدن برف های بالادست بدنه سد که از کیفیت فوق العاده بالایی از نظر میزان شوری برخوردار است میتواند در ایام کم بارش تاثیر به سزایی در کنترل و تعدیل کیفیت آب پشت سد و در نتیجه آب رها شده برای پایین دست سد داشته باشد.

توضیحات فوق در این راستا بود که دلیل احداث این طرح عظیم، در بعد کنترل کمی و کیفی آب رودخانه شفاف گردد.از طرفی تولید انرژی 482 گیگاوات ساعت در سال و از طریق 5 واحد نیروگاهی به ظرفیت 176 مگاوات در دستور کار قرار گرفت.

مطالعات طرح احداث سد و نیروگاه چمشیر بر روی رودخانه زهره، در اوایل دهه ١٣٧٠ توسط سازمان آب منطقه ای فارس، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد، آغاز و نتایج مطالعات مرحله اول انجام شده توسط مشاور طرح (شرکت مهندسین مشاور تهران سحاب)، در سال ١٣٧٦ پس از بررسی توسط کمیسیون سدسازی سازمان مذکور، جهت تصویب به مراجع بالادستی ارائه گردید. متعاقب تصویب مطالعات مرحله اول طرح در سال ١٣٨١ توسط کمیته تخصصی شرکت محترم مدیریت منابع آب ایران، مناقصه تعیین پیمانکار طرح و ساخت ( Design& Build ) در سال ١٣٨٦ برگزار گردید. در سال ١٣٨٨ کارفرمای طرح تغییر نموده و این طرح به صورت طرح ملی به شرکت توسعه منابع آب ونیروی ایران واگذار گردید. عملیات اجرایی طرح طی قرارداد شماره ٤٠٢/١٩١١ به مشارکت پیمانکاران سابیر- سی جی جی سی واگذار شده و طی اعتبار اسنادی (LC (شماره ٢٥٥٠/٩٠٨٠٤٧٥٤) با تاریخ شروع شهریور سال ،١٣٩١ نسبت به تامین مالی این طرح از طریق فاینانس اقدام گردیده است. سد مخزنی چم شیر از جمله پتانسیل های ذخیره سازی، تنظیم و کنترل آب و تولید انرژی برقابی است که در حوضه آبریز رودخانه زهره شناسایی شده و اجرا گردید.(پایان قسمت دوم سد چمشیر)