تحلیل عوامل موثر بر نوسانات بازار ارز ایران؛ از سقوط قیمت تتر تا افزایش ریسک های ژئوپلیتیکی

تحلیل عوامل موثر بر نوسانات بازار ارز ایران؛ از سقوط قیمت تتر تا افزایش ریسک های ژئوپلیتیکی

مقدمه

بازار ارز ایران در روزهای اخیر شاهد نوسانات قابل توجهی بوده است؛ به گونه ای که در شرایط قرارگیری نرخ دلار در محدوده ۲۶۶ تا ۲۶۷ هزار تومان، قیمت تتر در برخی صرافی های داخلی با کاهش ناگهانی مواجه شد و به محدوده ۲۵۰ هزار تومان و در مواردی حتی ۲۰۰ هزار تومان رسید. بااین حال، این روند نزولی پایدار نبود و قیمت ها در فاصله زمانی کمتر از ۲۴ ساعت به محدوده پیشین بازگشتند.

شدت و سرعت این نوسانات، ضرورت بررسی عوامل موثر بر رفتار بازار ارز را از دو منظر اقتصادی و سیاسی برجسته می سازد. پرسش اصلی این است که چه عواملی موجب کاهش ناگهانی قیمت تتر شدند و چگونه تغییر انتظارات اقتصادی و امنیتی به بازگشت روند صعودی بازار ارز منجر شد؟

۱. نقش ساختار بازار و ریسک نقدشوندگی در سقوط قیمت تتر

یکی از عوامل موثر بر نوسانات کوتاه مدت تتر، سازوکار عرضه و تقاضا در صرافی های ارز دیجیتال است. برخلاف تصور عمومی، قیمت تتر در بازار داخلی الزاما با نرخ دلار آزاد یکسان نیست و تحت تاثیر عواملی مانند حجم سفارش ها، عمق بازار، نقدشوندگی و انتظارات معامله گران تعیین می شود.

در بازارهایی که عمق معاملاتی محدودی دارند، ورود سفارش های فروش با حجم بالا می تواند موجب برهم خوردن تعادل عرضه و تقاضا و کاهش شدید قیمت شود. این مسئله به ویژه در شرایط افزایش رفتارهای هیجانی معامله گران، زمینه تشدید نوسانات را فراهم می کند.

ازاین رو، کاهش ناگهانی قیمت تتر در یک یا چند صرافی را نمی توان لزوما به معنای کاهش متناسب ارزش دلار در کل بازار ارز ایران دانست.

۲. عرضه تتر با قیمت پایین تر از بازار و مسئله ریسک تحریم

هم زمان با نوسانات اخیر، موضوع عرضه گسترده تتر با قیمت پایین تر از نرخ متعارف بازار، از جمله در محدوده ۲۴۰ هزار تومان، مورد توجه قرار گرفت.

یکی از مهم ترین مسائل مرتبط با چنین عرضه هایی، منشا دارایی و احتمال مواجهه آن با محدودیت های تحریمی است. شرکت صادرکننده تتر از امکان فریزکردن برخی دارایی های مرتبط با اشخاص یا فعالیت های مشمول محدودیت های قانونی برخوردار است. بنابراین، ارتباط احتمالی یک دارایی با اشخاص تحریم شده می تواند ریسک نگهداری و انتقال آن را افزایش دهد.

در چنین شرایطی، پایین بودن قیمت خرید الزاما به معنای برخورداری از مزیت اقتصادی نیست؛ زیرا ارزش عملی دارایی به عواملی مانند قابلیت انتقال، نقدشوندگی، امکان برداشت و امنیت مالکیت نیز وابسته است.

از سوی دیگر، عرضه گسترده دارایی با قیمت پایین تر از بازار می تواند بر انتظارات معامله گران تاثیر بگذارد. ثبت سفارش های بزرگ، به ویژه در شرایط نقدشوندگی محدود، ممکن است فشار فروش و رفتارهای واکنشی را تشدید کند.

البته تشخیص اینکه چنین نوساناتی حاصل رفتار طبیعی بازار بوده اند یا اقدامات هماهنگ بازیگران بزرگ، مستلزم دسترسی به داده های سفارش گذاری، حجم معاملات و جریان تراکنش هاست.

۳. تاثیر انتظارات سیاسی و امنیتی بر بازگشت نرخ دلار

با وجود اهمیت عوامل معاملاتی، بازگشت سریع قیمت دلار را نمی توان صرفا از طریق سازوکار عرضه و تقاضای تتر توضیح داد.

بازار ارز ایران به دلیل ساختار اقتصادی کشور، محدودیت های ناشی از تحریم و وابستگی انتظارات اقتصادی به تحولات سیاست خارجی، حساسیت بالایی نسبت به اخبار سیاسی و امنیتی دارد.

در این چارچوب، افزایش احتمال دستیابی به توافقات سیاسی می تواند موجب کاهش انتظارات تورمی و تعدیل تقاضای احتیاطی برای ارز شود. در مقابل، افزایش احتمال شکست مذاکرات یا گسترش درگیری های نظامی، معمولا نااطمینانی اقتصادی را تشدید کرده و انگیزه نگهداری دارایی های ارزی را افزایش می دهد.

تحولات مرتبط با روابط ایران و آمریکا، تنش های منطقه ای، اقدامات امارات در ارتباط با تنگه هرمز و تغییر مواضع سیاسی و نظامی بازیگران منطقه ای، از جمله متغیرهایی هستند که می توانند بر انتظارات اقتصادی تاثیر بگذارند.

در نتیجه، بازگشت روند صعودی دلار را می توان در پیوند با افزایش ریسک ژئوپلیتیکی و بازنگری معامله گران در ارزیابی آینده روابط خارجی ایران بررسی کرد.

۴. احتمال تشدید درگیری های منطقه ای و نقش ریسک ژئوپلیتیکی

یکی دیگر از متغیرهای اثرگذار بر انتظارات بازار ارز، افزایش نگرانی ها درباره احتمال گسترش درگیری نظامی در منطقه است.

در این زمینه، گمانه زنی هایی درباره تغییر آرایش نظامی، افزایش سطح آمادگی نهادهای امنیتی و احتمال تشدید تنش ها پیش از ۱۰ آذر مطرح شده است. همچنین، از رویکردی موسوم به «دکترین صفر» سخن گفته می شود که بر پاسخ گسترده در مراحل ابتدایی درگیری با هدف افزایش هزینه های طرف مقابل و دستیابی سریع تر به آتش بس تاکید دارد.

بااین حال، اطلاعات موجود برای تایید اتخاذ چنین راهبردی از سوی شورای عالی امنیت ملی یا تعیین زمان مشخص وقوع درگیری کافی نیست.

از منظر اقتصادی، اهمیت این موضوع بیش از آنکه به تحقق قطعی یک سناریوی نظامی وابسته باشد، به تاثیر احتمال وقوع آن بر انتظارات فعالان بازار مربوط می شود.

درواقع، افزایش احتمال ادراک شده جنگ می تواند حتی پیش از وقوع هرگونه درگیری، به افزایش تقاضای احتیاطی برای ارز و تغییر رفتار سرمایه گذاران منجر شود.

نتیجه گیری

بررسی نوسانات اخیر بازار ارز ایران نشان می دهد که برای تبیین رفتار قیمت دلار و تتر، باید میان عوامل معاملاتی کوتاه مدت و متغیرهای کلان اقتصادی و سیاسی تمایز قائل شد.

در سطح معاملاتی، محدودیت نقدشوندگی، تمرکز سفارش ها، عرضه گسترده دارایی و رفتارهای هیجانی می توانند زمینه ساز تغییرات شدید و موقتی قیمت باشند.

در سطح کلان، انتظارات تورمی، وضعیت مذاکرات خارجی، تحریم ها و افزایش نااطمینانی ژئوپلیتیکی بر تقاضای ارز و تصمیمات فعالان اقتصادی تاثیر می گذارند.

بر این اساس، نوسانات بازار ارز ایران را نمی توان صرفا نتیجه تغییرات عرضه و تقاضای جاری دانست؛ بلکه باید آن را حاصل برهم کنش ساختار بازار، انتظارات اقتصادی و تحولات سیاسی و امنیتی ارزیابی کرد.

این موضوع ضرورت بهره گیری از رویکردی میان رشته ای در تحلیل بازار ارز ایران را برجسته می سازد؛ رویکردی که در آن متغیرهای اقتصادی در پیوند با اقتصاد سیاسی و مناسبات ژئوپلیتیکی بررسی می شوند.

نویسنده: زهره شیرولیان

کلیدواژه ها: بازار ارز ایران، تتر، نرخ دلار، ریسک ژئوپلیتیکی، انتظارات تورمی، اقتصاد سیاسی، تحریم های اقتصادی