«بیانیه شخصی (Manifesto)»

ریکاوری پیش از کالبد؛ فلسفه من درباره انسان، محیط و معماری

مهدی شجری

پژوهشگر معماری عصب محور | توسعه دهنده رویکرد Recovery Architecture

معماری ریکاوری Recovery Architecture™

تاملی درباره جهان بینی، کیفیت زندگی و مسئولیت معمار در بازیابی ظرفیت های انسان:

من معماری را پیش از آنکه در ساختمان، فرم، مصالح و جزئیات جست وجو کنم، در نوع نگاه انسان به زندگی جست وجو می کنم. برای من طراحی از یک پرسش بنیادی آغاز می شود: ما انسان را چگونه می بینیم و چه کیفیتی از زندگی را برای او ممکن می دانیم؟

شاید این پرسش در نگاه اول ارتباط مستقیمی با طراحی نداشته باشد، اما من فکر می کنم بخش مهمی از تفاوت میان یک طراحی معمولی و یک طراحی عمیق، دقیقا از همین نقطه شکل می گیرد. اینکه طراح انسان را صرفا موجودی نیازمند سرپناه، امنیت و آسایش بداند یا او را موجودی با ظرفیت های گسترده جسمی، ذهنی، عاطفی، اجتماعی و خلاق در نظر بگیرد، مسیر کاملا متفاوتی در برابر او قرار می دهد.

من با گذشت زمان به این باور رسیده ام که معماری فقط برای بهتر زندگی کردن انسان نیست؛ بلکه باید به امکان بهتر بازیابی شدن او نیز فکر کند. انسان در طول روز، انرژی جسمی و ذهنی خود را صرف فعالیت، تصمیم گیری، یادگیری، ارتباط و مواجهه با مسائل مختلف می کند. برای ادامه این مسیر، به فرصت هایی برای بازگشت توانایی ها و منابع خود نیاز دارد. کیفیت خواب، آرامش روانی، تمرکز، احساس امنیت، ارتباط با طبیعت و حتی کیفیت روابط اجتماعی، بخشی از این فرآیند هستند.

از این منظر، من ریکاوری را صرفا استراحت یا توقف فعالیت نمی دانم؛ آن را فرآیندی برای بازگشت انسان به ظرفیت مطلوب خود می بینم. معماری در این میان می تواند نقشی فراتر از فراهم کردن یک فضای قابل استفاده داشته باشد. می تواند شرایطی ایجاد کند که انسان بهتر بخوابد، آرام تر باشد، تمرکز خود را بازیابی کند، ارتباطات سالم تری شکل دهد و با توان بیشتری به زندگی و فعالیت بازگردد. البته معماری به تنهایی تضمین کننده این نتایج نیست، اما می تواند یکی از عوامل موثر در فراهم کردن شرایط آن ها باشد.

اما هرچه بیشتر به این موضوع فکر می کنم، بیشتر متوجه می شوم که ریکاوری صرفا از فضای فیزیکی آغاز نمی شود. پیش از محیطی که در آن زندگی می کنیم، محیطی وجود دارد که در ذهن خود ساخته ایم؛ مجموعه ای از باورها، ارزش ها، انتخاب ها و برداشت هایی که با آن ها جهان را می بینیم. من نام این مجموعه را فلسفه شخصی می گذارم.

به نظرم فلسفه شخصی یکی از مهم ترین نیروهای هدایت کننده زندگی انسان است. این فلسفه تعیین می کند چه چیزی برای ما ارزشمند باشد، به چه افرادی نزدیک شویم، چه اطلاعاتی را دریافت کنیم، چه چیزهایی را نادیده بگیریم و حتی چه آینده ای را برای خودمان قابل تصور بدانیم. شاید دو انسان با استعدادها و امکانات مشابه، به دلیل تفاوت در نگرش، انتخاب محیط و کیفیت ارتباطاتشان، مسیرهای کاملا متفاوتی را تجربه کنند. بنابراین من هوش و استعداد را تمام داستان موفقیت و رشد نمی دانم. آنچه در طول مسیر به انسان شکل می دهد، ترکیبی از ظرفیت های فردی، کیفیت انتخاب ها، فرصت ها و محیطی است که در آن قرار گرفته است.

در پژوهش های طولی دانشگاه هاروارد درباره رشد انسان، کیفیت روابط نزدیک و معنادار از عوامل مهم سلامت و رضایت از زندگی شناخته شده است. پژوهش های مربوط به شبکه های اجتماعی نیز نشان می دهند که ارتباطات انسانی می توانند بر رفتارها، فرصت ها و مسیرهای رشد افراد اثر بگذارند. برای من، معنای این یافته ها این نیست که دوستان همیشه از هوش و استعداد مهم ترند؛ بلکه این است که هیچ انسانی را نمی توان مستقل از محیط اجتماعی و اطلاعاتی ای که در آن زندگی می کند، درک کرد.

اینجاست که همیشه به یاد یکی از زیباترین ابیات سعدی می افتم:

«کمال همنشین در من اثر کرد
وگرنه من همان خاکم که هستم»

چقدر ساده و در عین حال عمیق است. سعدی قرن ها پیش، در قالب یک تصویر شاعرانه، به موضوعی اشاره کرده که امروز در روان شناسی اجتماعی و مطالعات شبکه های انسانی نیز درباره آن تحقیق می شود: تاثیر هم نشینی بر انسان.

ما فقط در کنار دیگران زندگی نمی کنیم؛ به تدریج از آنچه می بینیم، می شنویم، تجربه می کنیم و با آن مواجه می شویم تاثیر می پذیریم. کیفیت گفت وگوها، سطح انتظارات یک جمع، عادت های اطرافیان و حتی نوع سوالاتی که در یک محیط مطرح می شوند، می توانند بر شیوه فکرکردن ما اثر بگذارند. گاهی یک گفت وگو مسیر فکری انسان را تغییر می دهد؛ گاهی آشنایی با یک فرد، امکان تازه ای از زندگی را به او نشان می دهد و گاهی قرارگرفتن در یک محیط متفاوت، باعث می شود ظرفیت هایی را در خود کشف کند که پیش از آن از وجودشان آگاه نبوده است.

به همین دلیل، من فکر می کنم انتخاب محیط، تا اندازه ای انتخاب آینده است.

و حالا اگر این باور را از سطح روابط انسانی به معماری منتقل کنیم، به مفهوم جالب تری می رسیم. اگر انسان از همنشینی تاثیر می گیرد، اگر محیط اجتماعی و اطلاعاتی بر نگرش و رفتار او اثر می گذارد، پس فضای فیزیکی نیز نمی تواند صرفا یک پس زمینه خنثی برای زندگی باشد. محیطی که هر روز در آن بیدار می شویم، کار می کنیم، استراحت می کنیم و با دیگران ارتباط برقرار می کنیم، بخشی از تجربه مستمر ما از جهان است.

یک کتابخانه می تواند انسان را در مجاورت دانش و اندیشه های متفاوت قرار دهد. یک فضای عمومی می تواند فرصت مواجهه و گفت وگوی اجتماعی ایجاد کند. یک فضای کاری می تواند به تمرکز، همکاری یا برعکس، فرسودگی و آشفتگی کمک کند. یک فضای مسکونی می تواند زمینه خواب باکیفیت، آرامش، خلوت و ارتباط با اعضای خانواده را فراهم کند. بنابراین معمار فقط درباره مکان حضور انسان تصمیم نمی گیرد؛ او تا اندازه ای درباره کیفیت تجربیات و ارتباطاتی که در آن مکان امکان وقوع دارند نیز تصمیم می گیرد.

اما من فکر می کنم هنوز یک بخش مهم از این رابطه باقی مانده است؛ بخشی که برایم بسیار ارزشمند است: زیبایی.

چرا انسان از تناسب لذت می برد؟ چرا نور طبیعی، هماهنگی، نظم، ریتم، تقارن و ارتباط با طبیعت می توانند چنین تجربه متفاوتی در ما ایجاد کنند؟ چرا گاهی ورود به یک فضای زیبا، حتی بدون آنکه اتفاق خاصی رخ دهد، حال وهوای ما را تغییر می دهد؟

من معتقدم انسان فقط برای برطرف کردن ضرورت های زندگی طراحی نشده است. او ظرفیت درک زیبایی، تجربه معنا و لذت بردن از هماهنگی جهان را نیز دارد. البته زیبایی برای همه انسان ها تعریف یکسانی ندارد و فرهنگ، خاطره و تجربه شخصی در ادراک آن نقش دارند؛ اما این موضوع از اهمیت زیبایی در تجربه انسانی کم نمی کند.

برای من، معماری زیبا صرفا معماری ای نیست که چشم را جذب کند. زیبایی زمانی عمیق تر می شود که در نسبت میان انسان و محیط معنا پیدا کند؛ زمانی که نور، مقیاس، تناسبات، مصالح، طبیعت و کیفیت فضایی در کنار هم تجربه ای ایجاد می کنند که انسان در آن احساس آرامش، تعلق یا حتی شگفتی می کند.

شاید به همین دلیل است که ارتباط با طبیعت، دیدن آسمان، شنیدن صدای آب، تجربه نور روز و حضور در فضایی با تناسبات مناسب می تواند برای انسان ارزشمند باشد. پژوهش های روان شناسی محیطی و نظریه بازیابی توجه نیز نشان داده اند که برخی ویژگی های محیط طبیعی می توانند به کاهش فشار ذهنی و بازیابی بخشی از ظرفیت توجه کمک کنند. بنابراین طبیعت و زیبایی برای من فقط موضوعاتی برای زیباترکردن معماری نیستند؛ بخشی از رابطه انسان با کیفیت زندگی و بازیابی توانایی های او هستند.

در این میان، به نقش خود معمار برمی گردم. من فکر می کنم معمار نمی تواند نسبت به جهان بینی و فلسفه شخصی خودش بی تفاوت باشد. هر طراح، آگاهانه یا ناآگاهانه، بخشی از باورهایش را وارد تصمیم های طراحی می کند. نوع نگاه او به انسان، تعریفش از زیبایی، درکش از آسایش، میزان توجهش به روابط اجتماعی و حتی آنچه در یک پروژه مهم یا غیرمهم تلقی می کند، در نهایت بر نتیجه کارش اثر می گذارد.

به همین دلیل، خودآگاهی برای من یکی از مهم ترین ویژگی های یک طراح است. معمار باید بتواند پیش از طراحی محیط دیگران، محیط ذهنی خود را بشناسد؛ بداند چه ارزش هایی دارد، چه پیش فرض هایی بر تصمیم هایش حاکم اند و چقدر آمادگی دارد از نگاه محدود و شخصی خود فراتر برود. عزت نفس و استقلال فکری به او کمک می کنند صرفا تابع سلیقه عمومی یا تایید دیگران نباشد؛ همدلی به او امکان می دهد تجربه انسان های متفاوت را درک کند و فروتنی فکری به او یادآوری می کند که دانش معماری به معنای شناخت کامل نیازهای کاربران نیست.

از نظر من، معمار قرار نیست برای دیگران نسخه ای از زندگی مطلوب خودش را طراحی کند. او باید شرایطی فراهم کند که انسان ها بتوانند کیفیت مطلوب زندگی خود را تجربه کنند. این تفاوت مهمی است. طراحی ریکاوری محور قرار نیست انسان را به یک الگوی از پیش تعیین شده از سلامت، آرامش یا موفقیت هدایت کند؛ بلکه باید امکان انتخاب، استقلال، خلوت، ارتباط، بازیابی و رشد را برای افراد مختلف فراهم کند.

وقتی به همه این موضوعات کنار هم فکر می کنم، به این نتیجه می رسم که ریکاوری در ذهن من دیگر صرفا یک مفهوم مرتبط با خواب، استراحت یا طراحی فضاهای آرام نیست. ریکاوری نوعی نگاه به انسان است؛ نگاهی که باور دارد انسان ظرفیت بازیابی، تغییر، یادگیری و رشد دارد و محیط می تواند در شکوفایی یا محدودشدن این ظرفیت ها نقش داشته باشد.

من نمی خواهم معماری را فقط به ابزاری برای تامین نیازهای اولیه تقلیل دهم. امنیت، آسایش و عملکرد، ضرورت های غیرقابل چشم پوشی اند؛ اما نمی توانند تمام تعریف ما از یک زندگی باکیفیت باشند. انسان علاوه بر نیاز به زنده ماندن، به فرصت زندگی کردن نیاز دارد؛ به فضایی برای اندیشیدن، استراحت، تجربه زیبایی، ارتباط با دیگران، شناخت خود و کشف ظرفیت هایی که هنوز به کار نگرفته است.

شاید در نهایت، تفاوت اصلی نگاه من به معماری ریکاوری محور با نگاه صرفا عملکردی در همین نکته خلاصه شود: من به جای آنکه فقط بپرسم یک فضا چه کاری انجام می دهد، می پرسم حضور مستمر در آن فضا چه تاثیری بر انسان خواهد گذاشت. آیا او را فرسوده تر می کند یا فرصت بازیابی به او می دهد؟ آیا امکان تمرکز، آرامش، ارتباط و استقلال را فراهم می کند؟ آیا کیفیتی از زندگی را ممکن می سازد که پیش از این کمتر تجربه کرده است؟

برای من، طراحی از همین پرسش ها آغاز می شود؛ نه از شکل دیوارها و نه از انتخاب مصالح.

من معماری را صرفا هنر ساختن فضا نمی دانم؛ آن را هنر اندیشیدن به کیفیت وجود انسان در فضا می دانم.

و شاید بنیادی ترین باور من در این مسیر این باشد که پیش از آنکه بخواهیم جهان فیزیکی انسان را طراحی کنیم، باید درک عمیق تری از جهان درونی او داشته باشیم. زیرا آنچه در نهایت طراحی می کنیم، فقط یک فضا نیست؛ بخشی از محیطی است که انسان در آن زندگی می کند، از آن تاثیر می پذیرد، خود را بازیابی می کند و به انسانی با ظرفیت ها و تجربیات تازه تبدیل می شود.

ریکاوری برای من از کالبد آغاز نمی شود؛ از نگرشی آغاز می شود که برای انسان، فراتر از بقا، امکان زیستن، بازیابی و شکوفایی قائل است.

مهدی شجری پژوهشگر معماری عصب محور | توسعه دهنده چارچوب Recovery Architecture

بر روی آدرس پیج لینک دین کلیک کنید : https://lnkd.in/p/db4i3NsF