مشارکت مردم؛ حلقه مفقوده سیاست های کاهش مصرف انرژی

بررسی یک تجربه موفق حکمرانی مشارکتی در آلمان بر اساس پژوهش سال ۲۰۲۵

گذار انرژی و کاهش مصرف منابع، صرفا با توسعه فناوری، افزایش ظرفیت تولید انرژی های تجدیدپذیر یا اعمال محدودیت های مصرف محقق نمی شود؛ بلکه نیازمند تغییر در الگوی حکمرانی و تبدیل شهروندان از مصرف کنندگان منفعل به بازیگران فعال مدیریت انرژی است.

پژوهش استفانی بااش و جودیت ماشکه (Baasch & Maschke, 2025) با عنوان «حکمرانی مشارکتی در گذار غیرمتمرکز انرژی» که در مجله علمی Journal of Environmental Policy & Planning منتشر شده، تجربه شهر ولفهاگن آلمان را طی سال های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳ بررسی کرده است.

این پژوهش با استفاده از روش ترکیبی شامل مصاحبه با ذی نفعان، نظرسنجی شهروندان، گروه های متمرکز و تحلیل شبکه مشارکت کنندگان، نقش مشارکت اجتماعی در مدیریت گذار انرژی را ارزیابی می کند.

نتایج نشان می دهد که شفافیت، اعتماد عمومی، عدالت در فرایند تصمیم گیری و مشارکت واقعی شهروندان از عوامل کلیدی موفقیت سیاست های محلی انرژی هستند. یکی از یافته های قابل توجه، تداوم حمایت حدود ۹۰ درصدی شهروندان از اهمیت گذار انرژی در این شهر طی دوره بررسی است.

همچنین، تشکیل تعاونی انرژی شهروندی و مشارکت آن در مالکیت شرکت خدمات انرژی شهری، امکان اثرگذاری مستقیم مردم بر تصمیم گیری های حوزه انرژی را فراهم کرده است. این تعاونی علاوه بر مشارکت در تولید انرژی، شهروندان را به اجرای پروژه های صرفه جویی، نصب سامانه های خورشیدی و ترویج اقدامات انرژی محور در شبکه های اجتماعی و خانوادگی تشویق کرده است.

از دیگر نتایج مهم پژوهش آن است که اطلاع رسانی به تنهایی برای تغییر رفتار مردم کافی نیست. اقدامات عملی، مشاهده نمونه های موفق، یادگیری اجتماعی و فراهم کردن فرصت مشارکت واقعی، تاثیر بیشتری بر تمایل شهروندان به اقدام دارند. با این حال، پژوهش هشدار می دهد که مشارکت اجتماعی باید مستمر و انعطاف پذیر باشد؛ زیرا پس از دستیابی به اهداف اولیه، احتمال بروز خستگی مشارکتی وجود دارد.

دلالت مدیریتی برای ایران: سیاست گذاران حوزه انرژی باید از رویکرد صرفا دستوری و اطلاع رسانی فاصله بگیرند و به سمت حکمرانی مشارکتی حرکت کنند. تشکیل تعاونی های انرژی، تقویت نقش شهرداری ها، مشارکت محله محور، آموزش عملی، ارائه مشاوره به خانوارها و ایجاد مشوق برای اقدامات صرفه جویانه می تواند زمینه تغییر پایدار رفتار مصرف کنندگان را فراهم کند.

در واقع، مدیریت مصرف انرژی زمانی اثربخش خواهد بود که مردم نه تنها مخاطب سیاست ها، بلکه شریک طراحی، اجرا و ارزیابی آن ها باشند.