آخرین روز یک محکوم/ ویکتور هوگو

داستان، مخاطب را با ذهن آشفته و نشخوارهای فکری زندانی ای محکوم به اعدام همراه می کند. نویسنده در بخش هایی از روایت، با انتقال حسی از آرامش و زیبایی و ایجاد فضایی ملموس، مخاطب را به تماشای زیبایی های زندگی و انتظار برای تجربه آن ها دعوت می کند؛ اما این زیبایی ها در مواجهه با سرنوشت تاریک و رخداد تلخی که پیش روی شخصیت قرار گرفته است، به یک باره فرو می ریزند و معنای پیشین خود را از دست می دهند.
در این میان، قلم و عمل نوشتن جایگاهی نجات بخش پیدا می کنند. نوشتن درباره موضوعی که ذهن و وجود انسان را به خود مشغول کرده است، می تواند راهی برای مواجهه مستقیم و بی واسطه با واقعیت باشد؛ فرصتی برای آنکه فرد، فارغ از مداخله و داوری دیگران، آنچه را بر او گذشته است بازگو کند، ابعاد پنهان آن را بشناسد و حتی از خلال همین بازگویی، پنجره ها و افق های تازه ای پیش روی ذهن خود بگشاید.
یکی از تامل برانگیزترین پرسش های داستان در جایی شکل می گیرد که نویسنده مخاطب را با این عبارت روبه رو می کند: «آیا تلاش من برای واژگون کردن داری که خود بر بالای آن جان سپرده ام، صحیح است؟» این پرسش را می توان فراتر از موقعیت فردی شخصیت داستان در نظر گرفت و آن را به بسیاری از قربانیان و رخدادهای تاریخ تعمیم داد. بارها در طول تاریخ شاهد انسان هایی بوده ایم که برای تغییر وضعیتی برخاسته اند که خود قربانی آن بوده اند؛ اما آیا چنین تلاشی، با وجود هزینه های سنگینی که برای فرد به همراه دارد، همواره درست و به جا است؟ شاید بتوان گفت تاریخ و گذشت زمان، صادق ترین قاضی بر پرونده انسان ها و رویدادهاست. تجربه حاصل از گذر زمان، همچون بادی است که ابرها را به تدریج از برابر خورشید کنار می زند و اجازه می دهد نور واقعیت دوباره بر پیکر سرد و نمناک زمینی بتابد که روزگاری طوفان بر آن گذشته است. در چنین فرایندی، ریشه واقعیت ها از زیر لایه های زمخت دروغ و تحریف آشکار می شود و آنچه زمانی در هیاهوی زمانه پنهان مانده بود، مجال ظهور پیدا می کند.
با این همه، هرچند تلاش برای واژگون کردن آن دار و تغییر مناسبات ناعادلانه را می توان اقدامی نجات بخش و حتی ضروری دانست، مسئله در زمان و بهای چنین کنشی نهفته است. شاید این تلاش برای آیندگان نتیجه بخش باشد، اما برای فردی که در زمانه خود دست به چنین اقدامی می زند، ممکن است چیزی جز بدنامی، طردشدگی و مرگ به همراه نداشته باشد. چنین تصمیمی به جسارت، اراده ای استوار و پیش از هر چیز، استقلالی در زندگی نیاز دارد؛ استقلالی که فرد را از وابستگی به داوری و پذیرش جامعه معاصر خود رها کند. در واقع، گاه آنچه در آینده به عنوان اقدامی درست و شجاعانه شناخته می شود، در زمان وقوع خود نه تنها درک نمی شود، بلکه با واکنش و محکومیت روبه رو است.
در کنار این مضامین، داستان تصویری انتقادی از ساختار دستگاه قضایی نیز ارائه می دهد؛ ساختاری که در آن، رسیدگی به سرنوشت انسان ها گاه چنان صورتی پوشالی، روزمره و مکانیکی به خود می گیرد که گویی هیچ چیز آن قدر اهمیت ندارد تا صاحبان منصب، بخش بیشتری از وقت و حوصله خود را صرف انجام مسئولیتشان کنند. در چنین فضایی، مسئله مرگ و زندگی یک انسان نیز ممکن است به پرونده ای عادی در میان انبوهی از وظایف اداری تقلیل پیدا کند. این بی اعتنایی، بیش از آنکه صرفا نقدی بر یک نهاد باشد، نشان دهنده فاصله عمیق میان اهمیت سرنوشت انسان و سازوکارهایی است که ظاهرا برای پاسداری از آن شکل گرفته اند.
در نهایت، آنچه بیش از همه در وضعیت شخصیت داستان خودنمایی می کند، هراس، وحشت و کابوس ناشی از مواجهه با مرگ است. انسان، هرچقدر هم که در اندیشه خود با مرگ کلنجار برود، همچنان موجودی است که به زندگی، عادت ها و تجربه های آشنای خود وابستگی دارد. شاید به همین دلیل است که زندگی، با تمام رنج ها و دشواری هایش، برای او پذیرفتنی تر و ملموس تر از مرگ باقی می ماند. مرگ هرچند از نظر ذهنی قابل تصور است، اما تجربه ناپذیری و ناشناختگی آن، پذیرش آن را دشوار می کند. از همین رو، شخصیت داستان در لحظات مختلف، با وجود آگاهی از سرنوشت خود، همچنان به زندگی میل نشان می دهد و در بسیاری از موقعیت ها آن را انتخاب می کند.

✍️امیرمحمد جودی ثمرین