فضایل اخلاقی و علمی لازم برای مدیران از نگاه مولی متقیان علی(علیه اسلام)

بسم الله الرحمن الرحیم؛ آنچه در موفقیت هر نهاد و سازمانی نقش اساسی دارد، صلاحیت، شایستگی و جامع الشرایط بودن مسئولان آن مجموعه است. به این معنی که کارگزاران و مدیران کاردان و لایق برای دست یابی آن نهاد به اهداف و چشم اندازهای خود، نقشی محوری ایفا می کنند.

بنابراین مدیران آن باید از میان شایسته ترین ها که به فضایل حسنهاخلاقی و علمی آراسته اند انتخاب شوند تا بتوانند رسالت خدمتگذاری و وظیفه به کمال رساندن آن نهاد و سازمان را به نحو احسن به انجام رسانند.

به عبارتی دیگر توفیق کارگزاری و پذیرش مسئولیت در هر نهاد و سازمانی باید بر اساس ارزش ها، اصول متعالی و با تکیه بر علم و دانش و شایستگی و رعایت امانت داری در عرصه مربوطه باشد: «ان الله یامرکم ان تودوا الامانات الی اهلها واذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل»؛ (نساء/58)؛ «خداوند به شما فرمان می دهد امانت ها را به صاحبانش برگردانید و به در بین مردم به عدالت حکم کنید.».

در این راستا، این نوشتار به بیان برخی از شاخصه های اخلاقی و صلاحیت های علمی لازم برای مدیران نهادها و سازمان ها، با تاسی به کلام مولی متقیان امام حضرت علی(علیه السلام) می پردازد، برخی از این ویژگی های مکتبی، ارزشی و تخصصی عبارتند از:

1- ایمان حضرت علی(حضرت علیه السلام) در این زمینه می فرماید: «الایمان له ارکان اربعه: التوکل علی الله و تفویض الامر الی الله، و الرضا بقضاء الله و التسلیم لامرالله عزوجل.»؛ (میزان الحکمه،ج 13) «ایمان چهار رکن دارد: توکل برخدا، واگذاری کاربه خدا، راضی بودن به قضای خدا و تسلیم فرمان خداوند عزوجل بودن.»

مهم ترین فضیلت اخلاقی مدیران لایق و شایسته، ایمان است و همه اعمال نیکو از ایمان کامل ناشی می شود، هرقدر ایمان و اعتقاد انسان قوی می شود اعمال نیک او نیز زیادتر می شود. تضمین موفقیت مدیران نیز، ایمان آنهاست که به عنوان اولین رکن پایداری شخصیتی شان قلمداد می شود.

هرگاه این پایه متزلزل باشد، دیگر شاخصه ها را نیز تحت تاثیر خود قرار می دهد و از کارآیی و بهره برداری آنها می کاهد. ایمان هم به زبان است، هم به عمل و هم به اعضاء و جوارح، یعنی همه ارکان بدن بدان عمل نمایند و گواهی دهند.

مدیران نهاد ها باید توجه داشته باشند که خداوند بر همه اعمال، رفتار و افکار و نیات آن ها آگاه است. «ان الله خبیر بماتعملون»؛ (سوره حشر، آیه 18) «به درستی که خداوند به آنچه می کنید آگاه است.»

مدیران باید در مقابل خدا و حق تسلیم باشند و در برابر حق و عدالت انصاف داشته باشند، این ها ناشی از ایمان است. ایمان قوی اساس همه ویژگی های محاسن اخلاقی و درونی انسان است و باید برای تقویت آن تلاش کرد.

2- علم و دانش حضرت علی(علیه السلام) در این باره می فرمایند: «من احسن الکفایه استحق الولایه»؛ (غررالحکم، 8692)؛ «آن کس که از عهده امور بدرستی برآید، شایستگی ولایت و رهبری(عهده داری اموراجتماعی) را دارد.»

داشتن علم و دانش حقوقی به روز و وسیع و همچنین آشنایی با علوم مدیریتی برای مدیران امری ضروری است، زیرا این معلومات، آن ها را قادر می سازد تا با قوانین در حال تغییر و پیچیدگی های حرفه ای مواجه شده، تصمیم گیری های صحیح اتخاذ کنند و در نهایت، اعتبار و کارآمدی نهاد و سازمان مربوطه را ارتقاء دهند و به نحو موثرتری از حقوق نهاد و اعضای خود دفاع کرده و به وظایف اداری و نظارتی خود به درستی عمل نمایند. بدیهی است مدیران نهادها و سازمان ها بدون داشتن علم و دانش تخصصی و همچنین بدون تجهیز خود به علوم مدیریتی قادر نخواهند بود کارنامه موفقیت آمیزی از خود به جا گذارند.

3- حسن تدبیر حضرت علی(علیه السلام) در این زمینه می فرمایند: «سوء التدبیر سبب التدمیر»؛ (غررالحکم، 5571) «سوء تدبیر، موجب ویرانی و نابودی است.» داشتن حسن تدبیر یکی دیگر از ویژگی های لازم برای مدیران هر نهاد و سازمانی است. حسن تدبیر به معنای داشتن درایت و کیاست در اداره امور صنف و تصمیم گیری های مهم است. این ویژگی برای مدیران از ضروریات محسوب می شود، زیرا بی تدبیری می تواند منجر به اتلاف منابع، از دست رفتن فرصت ها و در نهایت تضعیف جایگاه نهاد مربوطه شود.

افرادی که از حسن تدبیر برخوردار نیستند نمی توانند کارنامه موفقیت آمیزی از خود به جا گذارند. داشتن حسن تدبیر به مدیران کمک می کند تا با درک عمیق از شرایط و موقعیت ها، بهترین تصمیمات را اتخاذ کنند، این ویژگی باعث می شود که مدیران بتوانند از منابع خود به بهترین شکل استفاده کنند و در برابر مشکلات و چالش ها به طور موثر عمل کرده و با استفاده از دانش و تجربه خود، مجموعه را به سوی اهداف عالیه خود پیش ببرند.

4- سعه صدرحضرت علی(تعلیه السلام) در این خصوص می فرمایند: «آله الریاسه سعه الصدر»(نهج البلاغه، حکمت 176) «وسیله ریاست، سعه صدر(و تحمل بسیار) است.» ویژگی بعدی برای افراد شایسته مدیریت در هر نهاد و مجموعه ای داشتن سعه صدر است.

سعه صدر به معنای داشتن ظرفیت، تحمل و حوصله زیاد است که به مدیر کمک می کند تا با دوراندیشی و واقع نگری، مشکلات را از سر راه بردارد و با گشاده رویی و همدلی، رهبری موثرتری داشته باشد. سعه صدر از بزرگی روح، همت بلند و اندیشه والای انسان سرچشمه می گیرد و نشان دهنده روحیه ای گسترده و افکاربزرگ او در امرمدیریت امور می باشد. سعه صدر به عنوان ابزاری قدرتمند در دست مدیران بوده که با بهره گیری از آن می توانند هم نهاد تحت مدیریت خود را به سمت موفقیت رهنمون سازند و هم به رشد و تعالی همکاران خود کمک کنند.

5- شایستگی و کفایت حضرت علی(علیه السلام) در این زمینه می فرمایند: «یا مالک لا تستعملن احدا فی اعمال المسلمین من عمال و کارگزارهم الا من یبلغ عنک الکفایه، و یومنک حضرت علیهم من العنایه»؛(ای مالک در به کارگیری کارمندان و کارگزارانی که باید زیر نظر تو کار کنند هیچ گونه واسطه و شفاعتی را نپذیر مگر شفاعت «کفایت» و امانت را.)؛ (نهج البلاغه، نامه 53)

مدیران و کارگزاران برای موفقیت در نقش خود و هدایت مجموعه به سوی اهداف عالیه، نیازمند شایستگی و کفایت هستند. این شایستگی ها(دانش، مهارت ها و رفتارها) و کفایت ها(توانایی انجام موثر وظایف) به مدیران کمک می کند وظایف خود را به نحو احسن انجام دهند و تیم خود را به طور موثر رهبری کرده و مجموعه را به سمت پیشرفت سوق دهند.

مدیران شایسته و با کفایت، باید از دانش و مهارت های تخصصی مرتبط با حوزه تخصصی و مدیریت برخوردار باشند، توانایی برقراری ارتباط موثر با دیگران، کار تیمی و حل اختلافات را داشته، از قدرت درک و تحلیل مسائل پیچیده و تصمیم گیری به موقع برخوردار باشند، استعداد ایجادانگیزه در همکاران، هدایت و نظارت بر عملکرد آنها را داشته باشند، معتقد به تفویض اختیار و واگذاری مسئولیت ها به دیگران و ایجاد اعتماد به نفس افراد زیر مجموعه خود باشند، توانایی برقراری ارتباط موثر با افراد مختلف در درون نهاد و خارج از آن را داشته باشند و از توانایی انعطاف پذیری و سازگاری با تغییرات و شرایط جدید برخوردار باشند.

6- نظم و انضباط حضرت علی(علیه السلام) در این باره می فرمایند: «وامض لکل یوم عمله، فان لکل یوم ما فیه»(نهج البلاغه، نامه 53) «کار هر روز را همان روز انجام بده، زیرا هر روز کاری مخصوص به خود دارد. » یکی دیگر از ویژگی های لازم برای مدیران نهادها و سازمان ها داشتن نظم و انضباط است.

نظم، برنامه ریزی و زمان بندی برای موفقیت مدیران لازم و ضروری است، زیرا مدیران با وظایف و کارهای متعدد روبرو است و معمولا وقت محدودی دارند. مدیریت زمان به آنها کمک می کند تا با اولویت بندی وظایف، بهره وری را افزایش دهند، برعملکرد همکاران و افراد زیرمجموعه نظارت کنند، اضطراب را کاهش دهند و با انعطاف پذیری با موقعیت های غیرقابل پیش بینی مواجه شوند. این مهارت ها به ایجاد نظم در کل مجموعه کمک کرده و مدیران را قابل اعتمادتر و کاردرست تر نشان می دهند.

7- توانایی اندیشیدن و قدرت تجزیه و تحلیل حضرت علی(علیه السلام) در این رابطه می فرمایند: من اکثرالفکر فیما تعلم اتقن علمه، و فهم ما للم یکن یفهم.»(غرر الحکم، 8917) «هرکس درآنچه آموخته بسیار اندیشه کند، دانش خود را استوار گرداند و هرآنچه که نفهمیده است، بفهمد.» توانایی اندیشیدن و قدرت تجزیه و تحلیل یکی دیگر از مهارت های لازم برای مدیران نهادها است. این توانایی به آنها کمک می کند تا مشکلات را به درستی شناسایی کرده، علل ریشه ای آنها را درک کنند و سپس راه حل های موثر و کارآمدی ارائه دهند.

مدیران با داشتن قدرت تشخیص و تجزیه و تحلیل می توانند اطلاعات را به درستی ارزیابی کرده و بر اساس آنها تصمیمات بهتری بگیرند. با اندیشیدن و تجزیه و تحلیل دقیق مسایل، مدیران می توانند روندهای آینده را پیش بینی کرده و از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری کنند.

8- آینده نگری حضرت علی(علیه السلام) در این باره می فرمایند: «وناظر قلب اللبیب، به یبصر امده و یعرف غوره و نجده»؛(چشم دل عاقل، با همین چشم است که به پایان راهش می نگرد و اعماق و فراز و نشیب های آن را می شناسد.» مدیران نهادها باید آینده نگری داشته باشند زیرا آینده نگری به آنها کمک می کند تا برای چالش ها و فرصت های آینده مجموعه خود آماده شوند.)؛ نهج البلاغه، خطبه154

استراتژی های مناسبی برای توسعه و موفقیت آن تدوین کنند. به عبارتی دیگر می توان گفت آینده نگری یعنی اینکه مدیران بتوانند فراتر از زمان حال را ببینند تا بحران ها و چالش های احتمالی را پیش بینی و برای آنها برنامه ریزی کنند.

این آمادگی باعث می شود مجموعه ها در مواجهه با مشکلات انعطاف پذیرتر عمل کند. داشتن یک چشم انداز روشن از آینده، به مدیران کمک می کند تا اهداف کوتاه مدت و بلندمدت را تعیین کنند و همکاران را برای رسیدن به این اهداف بسیج کرده و به دنبال راه حل های نوآورانه برای حل مشکلات و بهبود عملکرد نهاد ها باشند.

9- شجاعت همراه با تدبیرحضرت علی(علیه السلام) در این زمینه می فرمایند: «آفه الشجاعه اضاعه الحزم»(غرر الحکم، ۳۹۳۸) «آفت شجاعت، فروگذاشتن دوراندیشی و احتیاط است.» شجاعت همراه با تدبیر یکی دیگر از شاخصه های لازم برای مدیران هر نهاد و سازمانی است. یک مدیر خوب هم باید در دفاع از جایگاه مجموعه تحت مدیریت خود، جسارت و قاطعیت داشته باشد و هم در اتخاذ تصمیمات و برنامه ریزی برای حفظ و حراست از جایگاه و ارتقای شان اعضاء و همکاران آن نهاد از تدبیر و دوراندیشی های لازم بهره بگیرد. ترکیب دو شاخصه شجاعت و تدبیر ابزاری کلیدی برای مدیران لایق است تا بتوانند در مواجهه با چالش ها، بهترین تصمیمات را گرفته و نتایج مطلوب را برای نهاد مربوطه و اعضای آن رقم بزنند. شجاعت به مدیر کمک می کند تا با جسارت و قاطعیت با مسائل روبرو شود و در برابر تهدیدات، فشارها و موانع احتمالی ایستادگی کند، در حالی که تدبیر او را به سمت برنامه ریزی دقیق، ارزیابی عواقب و انتخاب هوشمندانه ترین راهکارها سوق می دهد.

10- مشورت کردن حضرت علی(علیه السلام) در این باره می فرمایند: «من استبد برایه هلک، و من شاور الرجال شارکها فی عقولها»(نهج البلاغه، خطبه 152) «کسی که به رای و نظر خود اکتفا کند و خودرای باشد، هلاک می شود و کسی که با مردان(خردمندان) مشورت کند، در خرد و اندیشه آنها شریک می شود.» مشورت کردن یکی دیگر از شاخصه های مدیران لایق است.

مشورت کردن به مدیر کمک می کند تا افکار و اندیشه های دیگران، به ویژه صاحب نظران و متخصصان را به یاری طلبد و با قراردادن افکار و اندیشه های آنان در کنار فکر و نظر خود، برقدرت، وسعت و عمق اندیشه و بینش خود بیفزاید.

مشورت کردن ازطرفی موجب می شود تا مدیران تصمیماتی معقول و مناسبی اتخاذ نمایند و راه درستی انتخاب کنند، از طرفی دیگر، تکبر و استبداد نظر مدیران را از بین می برد. مشورت کردن به طور موثری مانع خودرایی و دیکتاتوری مدیران می شود، زیرا با به اشتراک گذاشتن ایده ها و نظرات مختلف، از انحصار تفکر و اعمال سلیقه شخصی جلوگیری می کند، استعدادها شکوفا شده و تصمیمات بهتری اتخاذ می شوند و در نتیجه مجموعه از رکود فکری و انحراف دور می ماند و پویا حرکت می کند.

11- عدالت و انصاف حضرت علی(علیه السلام) دراین باره می فرمایند: «اعدل تحکم»(غرر الحکم، ۲۲۲۳) «عدالت پیشه کن تا(همچنان) حکومت کنی.» عدالت و انصاف یکی دیگر از فضایل اخلاقی برای مدیران است. عدالت و انصاف در اسلام تا بدان جا اهمیت ‎دارد که قرآن کریم یکی از اهداف اصلی بعثت انبیای الهی را اقامه قسط و عدالت‎ ‎دانسته است.

بنابراین مدیران لایق باید در تمامی جوانب کاری خود عدالت و انصاف را رعایت کنند. این موضوع به عنوان یک اصل اساسی در مدیریت و رهبری مطرح است و تاثیر بسزایی در ایجاد محیط کاری سالم و بهره وری دارد. وقتی اعضا و همکاران نهادی احساس کنند که مدیرشان عادلانه و منصفانه با آنها رفتار می کند، اعتماد بیشتری به او خواهند داشت و این اعتماد به نوبه خود باعث افزایش انگیزه و تعهد آنها می شود. عدالت و انصاف باعث می شود که همکاران با انگیزه و رغبت بیشتری به انجام وظایف خود بپردازند و در نتیجه، عملکرد کلی مجموعه بهبود یابد.

مدیران لایق با اتخاذ تصمیمات بر اساس قوانین و مقررات روشن و پرهیز از اعمال سلیقه شخصی، با شفافیت و در دسترس قراردادن اطلاعات مربوط به تصمیمات، از سوء تفاهم ها جلوگیری کرده و با مشارکت دادن همکاران در فرایند تصمیم گیری ها و همچنین با پاسخگویی در قبال تصمیمات اخذشده، می توانند عدالت و انصاف را در نهاد ها و سازمان های تحت مدیریت خود پیاده کنند.

12- امانتداری حضرت علی(علیه السلام) در نامه ای به برخی کارگزاران خود، چنین فرموده اند:

«من استهان بالامانه و رتع فی الخیانه و لم ینزه نفسه و دینه عنها، فقد احل بنفسه الذل و الخزی فی الدنیا و هو فی الآخره اذل و اخزی»؛ (نهج البلاغه، نامه 26) «یعنی هر کس امانت داری را دست کم بگیرد و به خیانت بپردازد و خود و دینش را از آن پاک نکند، در دنیا خوار و رسوا می شود و در آخرت هم ذلیل تر و رسواتر خواهد بود.» مدیران باید امانتدار باشند. به این معنا که ضروری است در انجام وظایف و مسئولیت هایشان، راستگو و درستکار باشند و از اعتماد و اختیاراتی که به آنها داده شده سوء استفاده نکنند. امانتداری یکی از مهمترین ویژگی های یک مدیر خوب و موفق است. امانتداری باعث ایجاد اعتماد بین اعضا و همکاران مجموعه آن می شود. مدیران امانتدار افرادی صادق هستند که با حقیقت روبرو می شوند و از پنهان کردن واقعیت ها یا فریب دادن دیگران پرهیز می کنند. مدیران امانتدار مسئولیت کارهای خود را بر عهده می گیرند و از زیر بار مسئولیت شانه خالی نمی کنند. این ویژگی باعث می شود که آنها در انجام وظایف خود دقت بیشتری به خرج دهند و از اشتباهات خود درس بگیرند. امانتداری با عدالت در ارتباط است. مدیران امانتدار با همه افراد مجموعه به طور عادلانه رفتار و از تبعیض و جانبداری پرهیز می کنند. مدیران لایق در مدیریت اموال و دارایی های کانون دقت و صداقت دارند و از هدر رفتن یا سوءاستفاده از آنها جلوگیری می کنند. مدیران شایسته اطلاعات محرمانه کانون و همکاران را حفظ کنند و از افشای نزد افراد غیرمجاز خودداری کنند. مدیران شایسته با داشتن این ویژگی می توانند نهاد وکالت را به سمت موفقیت هدایت کنند.

13- خوش رویی و حسن خلق مولی متقیان حضرت علی(علیه السلام) در این زمینه می فرماید: «حسن الخلق یورث المحبه و یوکد الموده.»؛ (شرح غررالحکم، ج 3، 418) «خوش خلقی محبت به جای می گذارد و به مودت تحکیم می بخشد.» شاخصه اخلاقی بعدی مدیران لایق، خوش رویی و حسن خلق است. حسن خلق بهترین کلید برای گشودن دل هاست، کلام ملایم، نرم خوئی، گشاده رویی، رفتارنیکو، فروتنی، گفتار مودبانه و جاذبه دار، تحمل و بردباری و خندان بودن همه از مظاهر حسن خلق است. خدا در قرآن به رسول اسلام(ص) می فرماید: «و انک لعلی خلق عظیم»(سوره قلم، آیه4) « و تو ای پیامبر! دارای اخلاق بزرگی هستی.» مدیران کانون و نهادها به خاطر اینکه در مسوولیتی مقدس و جایگاهی رفیع قرار گرفته اندکه خداوند متعال خود را بدان وصف نموده است و همچنین از آنجایی که بر مجموعه ای مدیریت می کنند که اعضای آن را افراد فرهیخته، با فرهنگ و فاضل تشکیل می دهند، باید درس خودسازی بیاموزند و تعامل خیلی دوستانه ای با آنها و اشخاص بیرون کانون برقرار کنند تا بتوانند مسائل و مشکلات نهاد وکالت و اعضای آن را با آرامش و بدون هیچ موضع گیری حل و فصل کنند.

14- انتقادپذیری حضرت علی(علیه السلام) در این باره می فرمایند: « فلا تکلمونی بما تکلم به الجبابره ولا تتحفظوا منی بما یتحفظ به عند اهل البادره، و لا تخالطونی بالمصانعه و لاتظنوا بی استثقالا فی حق قیل لی، ولا التماس اعظام لنفسی، فانه من استثقل الحق ان یقال له او العدل ان یعرض علیه، کان العمل بهما اثقل علیه»(نهج البلاغه خطبه 216) «با من آن گونه که با زمامداران گردنکش سخن گفته می شود، حرف نزنید، و آن گونه که مردم خود را در برابر حاکمان تندخود و جبار حفظ می کنند، محدود نسازید، و با چاپلوسی و تملق با من در نیامیزید، و نپندارید که شنیدن سخن حق بر من گران می آید، و یا خواهان آنم که مرا بزرگ دارید، زیرا کسی که شنیدن سخن حق و یا پیشنهاد انجام عدالت بر او سنگین باشد، مسلما عمل به آن دو، برایش سخت تر و دشوارتر است.»

از ویژگی های اخلاقی دیگر مدیران شایسته انتقادپذیری است. انتقادپذیری یکی از شاخص های اصلی دموکراسی است و می توانیم آن را به عنوان یک شاخص مهم در توسعه یافتگی محسوب کنیم. نقدپذیری یک هنر بوده و از مهم ترین ویژگی های مدیران لایقی است که همواره به شاخص های توسعه توجه دارند. آنها فضا را برای مطالبه گری باز می کنند چرا که انتقادهای سازنده اگر به نحو شایسته ای به کار گرفته شود باعث بهبود عملکرد مدیران و تصمیم گیران امور خواهد شد. بدیهی است که اگر در مجموعه ای فضایی برای نقد وجود نداشته باشد، آن مجموعه دچار رکود خواهد شد. بنابراین نقدپذیری مدیران نهادها برای ارتقای آنها یک ضرورت است و همواره باید فرصت نقد و انتقاد میان اعضای کانون ها و مدیران آن مهیا باشد. البته منظور از انتقاد و پذیرش آن، اصلاح است؛ یعنی اعضای نهادها ‎موظف هستند به منظور اصلاح امور، اشکالات کار مسئولان را بازگو نمایند و مسئولان‎ ‎نیز موظف هستند که به آن انتقادات گوش دهند و درصدد اصلاح برآیند و بر طبق‎ حدیث «المومن مرآت المومن» باشند، نه براساس دشمنی و تخریب یکدیگر.

مرا سخن به نهایت رسید و فکر به پایان

هنوز وصف جمالت نمی رسد به نهایت

|| سیدجعفر حسینی(ودیق)