«خیر درمانی» یعنی چه؟

عبارت «خیر درمانی» یک اصطلاح مستقل و جاافتاده نیست، بلکه عنوانی مفهومی است برای این مدعا که در درمان اگزیستانسیال، «خیر» (the Good) از همان آغاز جزئی از تعریف درمان است، نه افزوده ای بعدی. یعنی:

درمان = اموری که بر اساس نوعی تصور از «خیر بودن» تعریف می شوند

برای فهم این نکته باید سه لایه را از هم جدا کرد:

لایه ی اول: «خیر» در سنت اگزیستانسیال چیست؟

در فلسفه ی اگزیستانسیال (و به ویژه در بازخوانی های ون دورزن از آن)، خیر زندگی، آسودگی، لذت یا رفع علائم نیست. ون دورزن (2012) به صراحت می گوید هدف درمان اگزیستانسیال «خوشحال کردن مراجع» یا «برطرف کردن ناراحتی» نیست، بلکه توانمندسازی او برای مواجهه ی صادقانه و مسئولانه با دشواری های اجتناب ناپذیر وجود است. به تعبیری:

«خیر، توان ایستادن در برابر دشواری وجودی است، نه آسودگی.»

این تعریف ریشه در سنت ارسطویی-اخلاقی دارد که «خیر» را نه حالت احساسی، بلکه خوب زیستن در تطابق با فطرت و فضیلت انسانی می داند؛ و در سنت اگزیستانسیال به «اصالت» (authenticity) و «مسئولیت پذیری» ترجمه می شود. پس وقتی درمانگری «درمان» می کند، او عملا دارد تصویری از «خیر» را عملی می کند؛ حتی اگر اسمش را نبرد.

جهان های چهارگانه چگونه این خیر را «عملیاتی» می کنند؟

ون دورزن ساختار تجربه ی انسان را در چهار قلمرو ترسیم می کند:

Umwelt (طبیعی) من در دنیای فیزیکی چه جایگاهی دارم؟ خیر = توان رویارویی با محدودیت، مرگ، تن

Mitwelt (اجتماعی) با دیگران چگونه می زیستم؟ خیر = تعهد، اعتماد، مسئولیت در برابر دیگری

Eigenwelt (شخصی) من با خودم چه نسبت ای دارم؟ خیر = صداقت با خود، پذیرش هویت 

Überwelt (معنوی) زندگی من در برابر چه معنا/والایی ای قرار دارد؟ خیر = مواجهه با پرسش های معنا و ارزش

کار بالینی ون دورزن این است که درمانگر باید ببیند مراجع در کدام جهان «گرفته» شده و توان ایستادن او در آن جهان کجا شکسته است. پس عمل درمان، در هر چهار جهان، در پی تحقق نسخه ای از «خیر» است — و این همان معنای «عملیاتی شدن خیر» می باشد: رویکرد ون دورزن خیر را از سطح فلسفی به سطح مداخله ی بالینی می آورد.