از شهر روشن تا شهر هوشمند شبانه: چرا تاریکی سالم باید به بخشی از طراحی شهری تبدیل شود؟

از شهر روشن تا شهر هوشمند شبانه: چرا تاریکی سالم باید به بخشی از طراحی شهری تبدیل شود؟

چکیده

روشنایی مصنوعی شبانه یکی از عناصر اساسی عملکرد شهرهای معاصر است؛ از تامین دید در معابر و فضاهای عمومی تا پشتیبانی از فعالیت های اقتصادی و اجتماعی پس از غروب. بااین حال، گسترش نورپردازی بدون توجه به زمان، شدت، جهت و طیف نور می تواند به آلودگی نوری، اختلال در زیست بوم های شبانه و مصرف غیرضروری انرژی منجر شود. رویکرد «برنامه ریزی شهری حساس به تاریکی» (Darkness-Sensitive Urban Planning) پیشنهاد می کند که تاریکی نه به عنوان فقدان توسعه، بلکه به عنوان یک کیفیت محیطی ارزشمند و نیازمند مدیریت دیده شود. این مقاله چارچوبی برای پیوند ایمنی شهروندان، حفاظت از تنوع زیستی، بهره وری انرژی و عدالت در دسترسی به محیط شبانه ارائه می کند.

۱. مسئله اصلی: آیا شهر روشن تر، الزاما شهر بهتری است؟

در بسیاری از شهرها، روشنایی شدید ساختمان ها، تابلوهای تبلیغاتی، نماهای شاخص و خیابان ها به نشانه ای از توسعه و پویایی تبدیل شده است. بااین حال، روشنایی بیش ازحد یا نامتناسب ممکن است بدون ایجاد منفعت متناسب، انرژی مصرف کند و محیط شبانه را برای انسان و دیگر گونه ها تغییر دهد.

مطالعه ای منتشرشده در Scientific Reports در سال ۲۰۲۵، با بررسی مشاهدات «ساعت زمین» در هنگ کنگ طی سال های ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۴، نشان داد که خاموش شدن مجموعه ای محدود اما اثرگذار از نورپردازی های تزئینی در مناطق مرکزی می تواند روشنایی آسمان شب را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. این یافته اهمیت شناسایی منابع اصلی نور را نشان می دهد: همیشه لازم نیست همه چراغ های شهر خاموش شوند؛ گاهی اصلاح تعداد محدودی از منابع پراثر می تواند نتیجه چشمگیری داشته باشد (So et al., 2025).

در کنار این موضوع، پژوهش ها درباره گونه های شب فعال نشان می دهند که نور مصنوعی می تواند بر فراوانی، تنوع و ترکیب جوامع زیستی اثر بگذارد. برای نمونه، پژوهشی درباره اجتماع بیدها در سال ۲۰۲۵، کاهش فراوانی و تنوع برخی گونه ها را در ارتباط با نور مستقیم چراغ های خیابانی و روشنایی پراکنده آسمان گزارش کرده است (Environmental Pollution, 2025). بنابراین، سیاست روشنایی شهری باید از منطق «روشنایی بیشتر» به سمت «روشنایی مناسب، در مکان مناسب و در زمان مناسب» حرکت کند.

۲. تاریکی سالم چیست؟

تاریکی سالم به معنای خاموشی کامل شهر یا نادیده گرفتن امنیت نیست. منظور، حفظ شرایطی است که در آن نور مصنوعی فقط به اندازه و در جهتی استفاده شود که برای عملکرد فضا ضروری است، درحالی که از انتشار غیرضروری نور به آسمان، زیستگاه های حساس و پنجره ساختمان ها جلوگیری می شود.

پژوهش Tardieu و همکاران (2025) در Nature Cities، با تلفیق داده های سنجش ازدور، مدل سازی اکولوژیک و تحلیل پذیرش اجتماعی در شهر مون پلیه فرانسه، نشان داد که آثار و پذیرش اقدامات کاهش آلودگی نوری در مناطق مختلف یکسان نیست. در بعضی مکان ها می توان هم زمان به حفاظت از گونه ها و پذیرش اجتماعی دست یافت؛ در برخی دیگر، تعارض میان نیازهای اکولوژیک و برداشت مردم از ایمنی نیازمند راهکارهای متناسب با محل است.

این یافته از یک اصل مهم پشتیبانی می کند: سیاست روشنایی نباید یک نسخه ثابت برای همه محله ها باشد. خیابان تجاری پرتردد، پارک شهری، مسیر عبور گونه های شب فعال و محدوده مسکونی هرکدام به راهبرد متفاوتی نیاز دارند.

۳. چارچوب پیشنهادی برای برنامه ریزی شهری حساس به تاریکی

الف) تهیه اطلس آلودگی نوری

شهرداری ها می توانند با ترکیب تصاویر ماهواره ای شبانه، اطلاعات کاربری زمین، موجودی چراغ های شهری، اندازه گیری میدانی و داده های زیستگاهی، نقشه ای از شدت و نوع نور مصنوعی تهیه کنند. این اطلس باید منابع اصلی نور، مناطق دارای حساسیت اکولوژیک، پهنه های مسکونی و نقاطی را که روشنایی در آن ها نیازمند بازنگری است مشخص کند.

پژوهش مقایسه ای ۳۲ مجموعه شهری با استفاده از داده های ماهواره ای سال های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳ نشان می دهد که شدت روشنایی شبانه میان انواع مختلف بافت شهری تفاوت دارد و نمی توان تغییرات آن را صرفا با رشد جمعیت توضیح داد (Nighttime artificial light intensity in local climate zones, 2025). در نتیجه، اولویت بندی باید بر اساس ساختار و عملکرد هر محدوده انجام شود.

ب) تدوین استانداردهای روشنایی متناسب با مکان و زمان

به جای روشنایی یکسان در تمام ساعات شب، می توان برای هر نوع فضا، بر اساس نیاز واقعی و الزامات ایمنی، برنامه زمانی و سطح روشنایی متناسب تعریف کرد. کاهش نور در ساعات کم تردد، خاموش کردن نورپردازی تزئینی غیرضروری و استفاده از کنترل هوشمند در مکان های مناسب، از جمله گزینه های قابل بررسی اند.

البته هرگونه کاهش روشنایی باید با ارزیابی خطر، استانداردهای فنی، نیاز افراد دارای محدودیت بینایی و شرایط استفاده از فضا همراه باشد. تاریکی سالم، جایگزین ایمنی نیست؛ بلکه راهی برای تامین ایمنی بدون ایجاد نور اضافی و آسیب های قابل پیشگیری است.

پ) طراحی روشنایی سازگار با زیست بوم

چراغ ها باید تا حد امکان نور را به سطح موردنیاز هدایت کنند و از انتشار بی هدف نور به آسمان و زیستگاه ها بکاهند. انتخاب طیف نوری، شدت، ارتفاع چراغ و زمان روشن بودن باید با توجه به شرایط محیطی و گونه های حساس انجام شود.

در مناطقی که مسیر حرکت خفاش ها یا دیگر گونه های حساس وجود دارد، حفظ کریدورهای تاریک می تواند به پیوستگی زیستگاه کمک کند. یک پژوهش درباره خفاش های ساکن شهرها نشان داد که این جانوران در مسیرهای رفت وآمد خود از مجاورت چراغ ها فاصله می گیرند و کریدورهای تاریک در امتداد رودخانه ها و دیگر عناصر طبیعی می توانند نقش مهمی داشته باشند (Urban sprawl and light pollution disrupt commuting corridors of urban-roosting bats, 2025).

ت) پیوند دادن روشنایی به حکمرانی داده محور

سامانه های هوشمند می توانند زمان فعالیت فضاها، داده های ترافیکی، نیازهای کاربران و شرایط محیطی را برای تنظیم روشنایی تحلیل کنند. بااین حال، هوشمندسازی نباید صرفا به نصب چراغ های متصل و حسگرهای بیشتر محدود شود. هدف اصلی باید کاهش روشنایی غیرضروری، افزایش کارایی انرژی و حفاظت از محیط شبانه باشد.

برای جلوگیری از تصمیم گیری صرفا فناورانه، داده های فنی باید با مشورت ساکنان، کارشناسان محیط زیست، متخصصان روشنایی و مسئولان ایمنی ترکیب شوند.

ث) مشارکت شهروندان و عدالت در محیط شبانه

درک مردم از امنیت شبانه، پذیرش کاهش روشنایی و شناخت پیامدهای آلودگی نوری در محله های مختلف متفاوت است. پژوهش Guenat و Bauer (2025) نشان می دهد که تجربه زندگی در محیط های دارای آسمان روشن تر می تواند بر برداشت افراد از روشنایی و آثار آن تاثیر بگذارد. بنابراین، آموزش عمومی و مشارکت محلی برای اجرای موفق سیاست های کاهش آلودگی نوری اهمیت دارد.

همچنین، عدالت باید بخشی از برنامه ریزی باشد: محله های کم برخوردار نباید به بهانه صرفه جویی انرژی با روشنایی ناکافی روبه رو شوند، درحالی که نورپردازی غیرضروری در مناطق برخوردار یا تجاری ادامه دارد. معیار اصلی باید نیاز واقعی، ایمنی و توزیع منصفانه منافع و هزینه ها باشد.

۴. نقشه راه اجرایی برای شهرداری ها

۱. شناخت: تهیه اطلس منابع نور، شدت روشنایی و مناطق حساس اکولوژیک.

۲. طبقه بندی: تعیین گروه های مکانی شامل معابر پرتردد، مناطق مسکونی، فضاهای عمومی، زیستگاه های حساس و محدوده های دارای نورپردازی تزئینی.

۳. هدف گذاری: تعیین اهداف قابل اندازه گیری برای کاهش نور غیرضروری، مصرف انرژی و آثار اکولوژیک، بدون افت استانداردهای ایمنی.

۴. اجرای آزمایشی: آزمودن اصلاح روشنایی در چند محدوده منتخب و ارزیابی هم زمان ایمنی، رضایت کاربران و پیامدهای زیست محیطی.

۵. پایش و بازنگری: انتشار گزارش دوره ای و اصلاح سیاست ها بر اساس داده ها و بازخورد شهروندان.

نتیجه گیری

شهر هوشمند شبانه، شهری نیست که بیشترین نور را تولید کند؛ شهری است که بتواند میان نیازهای انسانی، ایمنی، مصرف انرژی و سلامت زیست بوم تعادل برقرار سازد. با ادغام حفاظت از تاریکی در طرح های شهری، ضوابط روشنایی و نظام پایش محیطی، می توان نورپردازی را از یک ابزار صرفا زیبایی شناختی به بخشی از زیرساخت پایدار شهر تبدیل کرد.

پرسش راهبردی: آیا شهرداری ها باید در کنار شاخص های مصرف انرژی و پوشش روشنایی، شاخص مستقلی برای سنجش آلودگی نوری و حفاظت از تاریکی شهری تعریف کنند؟

منابع

Guenat, S., & Bauer, N. (2025). Living in regions of high anthropogenic night sky brightness (skyglow) decreases the recognition of light as a pollutant. Landscape and Urban Planning, 263, Article 105446. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2025.105446

So, C. W., Pun, C. S. J., Liu, S., Cheung, S. L., Hui, H. K. K., Blumenthal, K., et al. (2025). Natural experiments from Earth Hour reveal urban night sky being drastically lit up by few decorative buildings. Scientific Reports, 15, Article 21414. https://doi.org/10.1038/s41598-025-05279-4

Tardieu, L., Beaudet, C., Potin, S., Chaurand, J., Mariton, L., Delbar, V., et al. (2025). Planning sustainable urban lighting for biodiversity and society. Nature Cities, 2, 518–531. https://doi.org/10.1038/s44284-025-00245-7