بررسی و ارایه مدلی برای توسعه پایدار گردشگری عشایری در استان آذربایجان شرقی
طراحی مدل توسعه پایدار گردشگری عشایری در استان آذربایجان شرقی: رویکردی ترکیبی مبتنی بر تحلیل SWOT و مدل سازی ساختاری-تفسیری
چکیده
گردشگری عشایری به عنوان یکی از گونه های نوظهور گردشگری فرهنگی-طبیعی، ظرفیت قابل توجهی برای تنوع بخشی به اقتصاد جوامع عشایری و کاهش فشار بر دامداری سنتی دارد. استان آذربایجان شرقی با دارا بودن حدود ۸ هزار خانوار عشایری و جمعیتی بالغ بر ۴۴ هزار نفر، از پتانسیل های غنی فرهنگی و طبیعی برای توسعه این نوع گردشگری برخوردار است . با این حال، فقدان مدلی منسجم و بومی محور، توسعه گردشگری عشایری را با چالش هایی نظیر زیرساخت ناکافی، مشارکت محدود جامعه محلی و بهره برداری ناپایدار مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با هدف طراحی مدل توسعه پایدار گردشگری عشایری در استان آذربایجان شرقی انجام شد. روش پژوهش از نوع ترکیبی (کیفی-کمی) بوده و در بخش کیفی از تحلیل SWOT و در بخش کمی از مدل سازی ساختاری-تفسیری (ISM) استفاده گردید. جامعه آماری شامل کارشناسان امور عشایر، متخصصان گردشگری و مدیران محلی بود که به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. یافته ها نشان داد که «مشارکت واقعی جامعه عشایری در تصمیم گیری» و «زیرساخت های حداقلی اقامتی و بهداشتی» به عنوان متغیرهای زیربنایی مدل شناخته می شوند، در حالی که «برندسازی محصولات عشایری» و «توسعه تورهای فرهنگی» در سطوح بالاتر مدل قرار می گیرند. مدل نهایی، مسیر توسعه پایدار گردشگری عشایری را از طریق توانمندسازی نهادی و اجتماعی، سپس توسعه زیرساختی و در نهایت diversification اقتصادی و فرهنگی تبیین می کند.
واژگان کلیدی: گردشگری عشایری، توسعه پایدار، آذربایجان شرقی، مدل سازی ساختاری-تفسیری، SWOT
۱. مقدمه
جامعه عشایری ایران به عنوان یکی از سه جامعه اصلی کشور، حامل میراث فرهنگی ناملموس غنی و شیوه زیست مبتنی بر همزیستی با طبیعت است. در دهه های اخیر، فشارهای اقتصادی و تغییرات اقلیمی، تداوم حیات کوچ نشینی را با تهدید جدی مواجه ساخته و مهاجرت عشایر به شهرها را تسریع کرده است. در این میان، گردشگری عشایری به عنوان راهبردی برای ایجاد درآمد مکمل، احیای فرهنگ بومی و کاهش مهاجرت پیشنهاد شده است . تجربه جهانی نشان می دهد که گردشگری عشایری در صورت برنامه ریزی مشارکتی، می تواند به بازآفرینی فرهنگی و توانمندسازی اقتصادی جوامع میزبان منجر شود.
استان آذربایجان شرقی با برخورداری از ایلات و عشایر متعدد، ییلاقات وسیع و جاذبه های طبیعی کم نظیر، یکی از مستعدترین مناطق کشور برای توسعه این گونه گردشگری است. مدیرکل امور عشایر استان، توسعه گردشگری عشایری را از محورهای مهم توسعه پایدار دانسته و بر لزوم تدوین دستورالعمل های منسجم و هماهنگی بین دستگاهی تاکید کرده است . با این حال، تاکنون مطالعه ای که به طور نظام مند مدل توسعه پایدار گردشگری عشایری را برای این استان ارائه دهد، انجام نشده است. پژوهش حاضر درصدد پر کردن این خلا است.
۲. مبانی نظری و پیشینه پژوهش
۲.۱. گردشگری عشایری و توسعه پایدار
گردشگری عشایری گونه ای از گردشگری فرهنگی است که در آن گردشگر با زیست جهان عشایر، آداب، پوشاک، خوراک و شیوه معیشت آنان مواجهه مستقیم پیدا می کند. برخلاف گردشگری روستایی که در فضایی ثابت رخ می دهد، گردشگری عشایری با تحرک فصلی و کوچ همراه است و از این حیث تجربه ای متمایز ارائه می دهد . توسعه پایدار در این حوزه مستلزم توازن میان سه بعد اقتصادی (درآمد مکمل و اشتغال)، اجتماعی-فرهنگی (حفظ اصالت و کرامت جامعه میزبان) و زیست محیطی (عدم فشار مضاعف بر مراتع و منابع طبیعی) است.
مطالعات پیشین در ایران نشان می دهد که موانع اصلی توسعه گردشگری عشایری شامل ضعف زیرساخت ها، تبلیغات ناکافی، محدودیت منابع مالی و فقدان مشارکت واقعی جامعه محلی است . در مقابل، عواملی نظیر محصولات منحصربه فرد عشایری، فرهنگ ملموس و ناملموس غنی و نیروی متخصص بومی به عنوان پیشران های کلیدی شناسایی شده اند.
۲.۲. مدل های برنامه ریزی مشارکتی در گردشگری عشایری
رویکرد برنامه ریزی تعاملی مبتنی بر ارزیابی مشارکتی روستایی (PRA) در مطالعات گردشگری عشایری استان اردبیل به کار گرفته شده و نشان داده است که بدون مشارکت فعال جامعه میزبان، طرح های گردشگری به شکست یا رکود می انجامند . همچنین، کاربرد مدل سازی ساختاری-تفسیری (ISM) در مطالعات گردشگری امکان سطح بندی عوامل و شناسایی روابط علی میان متغیرها را فراهم می سازد که برای طراحی مدل توسعه ضروری است.
۳. روش شناسی پژوهش
۳.۱. نوع و رویکرد پژوهش
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، ترکیبی (کیفی-کمی) است. در مرحله کیفی، تحلیل SWOT برای شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدها به کار رفت. در مرحله کمی، از مدل سازی ساختاری-تفسیری (ISM) برای سطح بندی و تبیین روابط میان عوامل کلیدی استفاده شد.
۳.۲. جامعه آماری و نمونه
جامعه آماری در بخش کیفی شامل ۱۸ نفر از کارشناسان اداره کل امور عشایر آذربایجان شرقی، متخصصان گردشگری دانشگاهی و مدیران محلی بود که به روش نمونه گیری هدفمند و با معیار اشباع نظری انتخاب شدند. در بخش کمی، پرسشنامه ISM among همان خبرگان توزیع و جمع آوری گردید.
۳.۳. ابزار و روش تحلیل
در بخش SWOT، از مصاحبه نیمه ساختاریافته و تحلیل محتوای جهت دار استفاده شد. در بخش ISM، ماتریس خودتعاملی ساختاری (SSIM) بر اساس نظرات خبرگان تشکیل و سپس با استفاده از نرم افزار MATLAB تحلیل شد. سطح بندی عوامل و تعیین متغیرهای زیربنایی و وابسته انجام گرفت.
۴. یافته های پژوهش
۴.۱. تحلیل SWOT
بر اساس تحلیل مصاحبه ها، مهم ترین عوامل به شرح زیر شناسایی شدند:
نقاط قوت: وجود ییلاقات و مناظر طبیعی بکر؛ فرهنگ مهمان نوازی و اصالت عشایری؛ محصولات لبنی و صنایع دستی منحصربه فرد (نظیر پنیر «قره داغ») ؛ وجود ۱۰ نوروزگاه عشایری فعال در سطح استان .
نقاط ضعف: کمبود زیرساخت اقامتی و بهداشتی در مناطق ییلاقی؛ ضعف دسترسی جاده ای به برخی زیستگاه های عشایری؛ فقدان نظام بازاریابی و برندسازی منسجم؛ مشارکت محدود زنان و جوانان عشایری در فعالیت های گردشگری.
فرصت ها: افزایش تقاضای داخلی برای تجربه های فرهنگی اصیل؛ حمایت استانداری از توسعه گردشگری عشایری ؛ امکان پیوند با گردشگری سلامت (آب های معدنی) و طبیعت گردی؛ ظرفیت فروش مستقیم محصولات عشایری به گردشگران.
تهدیدها: چرای مفرط و تخریب مراتع در صورت هجوم گردشگر بدون مدیریت؛ مهاجرت نسل جوان عشایر و خطر فراموشی آیین ها؛ نبود متولی مشخص برای نظارت بر گردشگری عشایری؛ تغییر کاربری اراضی ییلاقی.
۴.۲. سطح بندی عوامل با ISM
تحلیل ISM نشان داد که عوامل در پنج سطح قرار می گیرند:
سطح ۱ (وابسته ترین): برندسازی محصولات عشایری و توسعه تورهای فرهنگی.
سطح ۲: بهبود کیفیت اقامتگاه های بوم گردی و ایجاد مسیرهای دسترسی.
سطح ۳: آموزش مهارت های گردشگری به جامعه عشایری و تقویت تشکل های محلی.
سطح ۴: هماهنگی بین دستگاهی (امور عشایر، میراث فرهنگی، منابع طبیعی).
سطح ۵ (زیربنایی ترین): مشارکت واقعی جامعه عشایری در تصمیم گیری و برنامه ریزی.
این یافته با نتایج پژوهش های پیشین در استان اردبیل همسو است که نشان دادند بدون مشارکت جامعه محلی، طرح های گردشگری عشایری پایدار نمی مانند .
۵. مدل پیشنهادی توسعه پایدار گردشگری عشایری در آذربایجان شرقی
بر پایه یافته های فوق، مدل توسعه پایدار گردشگری عشایری استان آذربایجان شرقی در قالب یک ساختار سه لایه ارائه می شود:
لایه بنیادین (توانمندسازی نهادی-اجتماعی): شامل مشارکت جامعه عشایری در تمام مراحل برنامه ریزی، تشکیل تعاونی های گردشگری عشایری، آموزش مهارت های میزبانی و مدیریت کسب وکار، و تقویت نقش زنان در فعالیت های اقتصادی-فرهنگی. این لایه شرط لازم برای تحقق لایه های بالاتر است.
لایه میانی (توسعه زیرساختی و نهادی): شامل ایجاد اقامتگاه های بوم گردی سبک و کم اثر، ساماندهی دسترسی های جاده ای، تامین آب سالم و مدیریت پسماند در ییلاقات، و ایجاد سازوکار هماهنگی بین امور عشایر، میراث فرهنگی و منابع طبیعی.
لایه بالایی (توسعه محصول و بازار): شامل طراحی تورهای فرهنگی-مشارکتی (همراهی با کوچ به جای تماشای آن)، برندسازی محصولات لبنی و صنایع دستی عشایری، بازاریابی دیجیتال و اتصال به بازارهای شهری.
۶. بحث و نتیجه گیری
یافته های این پژوهش نشان می دهد که توسعه پایدار گردشگری عشایری در آذربایجان شرقی بیش از آنکه مسئله ای زیرساختی یا بازاریابی باشد، در وهله نخست مسئله ای نهادی-مشارکتی است. تا زمانی که جامعه عشایری به عنوان «میزبان» و نه «شیء گردشگری» در فرایند برنامه ریزی حضور نداشته باشد، سرمایه گذاری در زیرساخت و تبلیغات نیز پایدار نخواهد بود. این نتیجه گیری با تاکید مدیرکل امور عشایر استان بر «شناسایی نیازها و اولویت های واقعی به عنوان پیش نیاز هرگونه طرح توسعه ای» همسو است .
از منظر سیاست گذاری، پیشنهاد می شود که اداره کل امور عشایر آذربایجان شرقی با همکاری میراث فرهنگی، یک کارگروه تخصصی گردشگری عشایری با حضور نمایندگان خود عشایر تشکیل دهد و پیش از هر سرمایه گذاری زیرساختی، پایلوت های مشارکتی در دو یا سه زیستگاه عشایری (نظیر ییلاقات اهر و کلیبر) اجرا کند. همچنین، تجربه برندسازی پنیر «قره داغ» می تواند به عنوان الگویی برای سایر محصولات عشایری استان گسترش یابد .
محدودیت اصلی این پژوهش، عدم دسترسی به داده های میدانی گسترده از تمام زیستگاه های عشایری استان بود. پیشنهاد می شود پژوهش های آینده با روش های کمی پیمایشی، مدل حاضر را در سطح خانوارهای عشایری آزمون کنند.
منابع
- سازمان امور عشایر آذربایجان شرقی. (۱۴۰۴). توسعه گردشگری عشایری، زمینه ساز تقویت اقتصاد محلی. خبرگزاری ایانا.
- خبرگزاری صداوسیما. (۱۴۰۴). معرفی فرهنگ و آداب عشایر در نوروزگاه های عشایری اهر.
- Bakhshizadeh, H. (2024). Development of Nomadic Tourism among the Ilson Nomads of Sardabeh Rural District, Ardabil County. Journal of Geography and Spatial Development, 1(3), 21-39.
- استانداری آذربایجان شرقی. تاکید بر توسعه و ایجاد کمی های گردشگری عشایری در مناطق عشایری آذربایجان.
- جوان، ف. و حجت شماسی، م. (۱۴۰۱). ظرفیت های مغفول گردشگری عشایری در رضوانشهر. (به نقل از مرور پیشینه)
- Akbarian Ronizi, S. R. (2016). Sustainable Nomadic Tourism Development. International Journal of Tourism, Culture and Spirituality, 8(1).