تاب آوری اجتماعی در جنگ و پساجنگ از منظر بنیانگذار اولین خانه تاب آوری ایران

تاب آوری اجتماعی در جنگ و پساجنگ از منظر بنیانگذار اولین خانه تاب آوری ایران

بررسی و تحلیل دیدگاه های دکتر جواد طلسچی یکتا (بنیان گذار نخستین خانه تاب آوری ایران)

چکیده: بحران های ناشی از نزاع های مسلحانه و جنگ، ساختارهای اجتماعی، روانی و اقتصادی جوامع را دستخوش بحران های عمیق می سازند. در این میان، concept تاب آوری اجتماعی (Social Resilience) به عنوان ابزاری حیاتی برای بازسازی جامعه، کاهش آسیب پذیری ها و حفظ منسجم زیست بوم انسانی مطرح می شود.

این مقاله با استناد به مبانی نظری و یادداشت های تخصصی دکتر جواد طلسچی یکتا—بنیان گذار اولین خانه تاب آوری و رسانه تخصصی تاب آوری ایران—به بررسی نقش مددکاری اجتماعی، سازوکارهای تقویت تاب آوری در حین بحران جنگ و الزامات مداخله ای در دوران پساجنگ می پردازد.

مقدمه و تبیین مفهوم تاب آوری اجتماعی

تاب آوری اجتماعی فراتر از مقاومت ساده در برابر فشارهاست؛ این مفهوم دلالت بر ظرفیت یک سیستم اجتماعی برای جذب صدمات، انطباق با شرایط بحرانی و بازسازی سازنده پس از وقوع بحران دارد.

از منظر دکتر جواد طلسچی یکتا، تاب آوری اجتماعی در زمان جنگ تنها یک پاسخ انفعالی نیست، بلکه فرایندی پویا و مبتنی بر سرمایه اجتماعی، مشارکت مردمی و مداخلات حرفه ای مددکاری اجتماعی است. بحران جنگ به دلیل ناگهانی بودن، تهدید حیات و تخریب زیرساخت ها، شیرازه روانی و اجتماعی جوامع را تحت تاثیر قرار می دهد و تاب آوری به عنوان پادزهری در برابر فروپاشی روانی-اجتماعی عمل می کند.

تاب آوری اجتماعی در حین جنگ (دوران بحران حاد)

در طول نزاع های مسلحانه، جامعه با حجم عظیمی از شوک های روانی، آوارگی، فقدان عزیزان و ناامنی مواجه می شود. طبق آموزه ها و مقالات منتشرشده در پایگاه های تخصصی مانند مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir) و رسانه تاب آوری ایران (resiliencemedia.ir)، ابعاد اصلی تاب آوری در این مرحله عبارتند از:

الف) نقش حیاتی مددکاری اجتماعی جنگ

مددکاران اجتماعی در خط مقدم پشتیبانی روانی- اجتماعی قرار دارند. وظایف کلیدی آنان در زمان جنگ عبارتند از:

• کمک های اولیه روانی-اجتماعی (PFA): کاهش استرس حاد در میان آسیب دیدگان و بمباران شدگان.
• سازماندهی حمایت های جامعه محور: ایجاد شبکه های همیاری محلی برای توزیع عادلانه منابع و کاهش حس انزوا.
• حمایت از گروه های آسیب پذیر: تمرکز ویژه بر کودکان، زنان، سالمندان و افراد دارای معلولیت که بیشترین فشار ناشی از جنگ را تحمل می کنند.
• 
  

ب) تقویت سرمایه اجتماعی و پیوندهای محلی

از دیدگاه دکتر طلسچی یکتا، اعتماد متقابل، همبستگی جمعی و مشارکت مدنی شالوده تاب آوری در بحران را تشکیل می دهند. جوامعی که دارای سرمایه اجتماعی بالاتری هستند، در برابر تحرکات دشمن و فشار روانی رویدادهای جنگی توان انطباق و پایداری بیشتری از خود نشان می دهند.

تاب آوری در دوران پساجنگ (بازسازی و ترمیم)

پایان منازعات مسلحانه به معنای پایان آسیب ها نیست؛ بلکه آغاز مرحله ای پیچیده تر با عنوان دوران پساجنگ است. در این مرحله، تبعات پنهان بحران نمود پیدا می کنند.

[ حوادث و shock جنگ ]

│

▼

┌─────────────────────────┐

│  مرحله حاد (در حین جنگ) │ ──► کمک های اولیه روانی (PFA) + مدیریت بحران

└─────────────────────────┘

│

▼

┌─────────────────────────┐

│ دوران پساجنگ (ترمیم)    │ ──► بازسازی سرمایه اجتماعی + درمان PTSD + توانمندسازی

└─────────────────────────┘

الف) بازسازی روانی-اجتماعی و درمان تروماهای جمعی

اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، سوگ ابرازنشده و افسردگی همگانی از چالش های اصلی پساجنگ هستند. تاب آوری اجتماعی در این مقطع بر موارد زیر تمرکز دارد:

• ایجاد فضاهای امن برای سوگ واری جمعی و التیام زخم های روانی.
• ارائه خدمات مشاوره و مددکاری بلندمدت برای بازگرداندن داغ دیدگان به زندگی عادی.

ب) توانمندسازی و بازگرداندن خوداتکایی

ارائه کمک های بلاعوض تنها راهکار موقت است. بر اساس رویکرد تاب آوری، تدوین برنامه های توانمندسازی شغلی و اجتماعی برای ایثارگران، معلولان جنگی و خانواده های آسیب دیده، الزامی است تا حس کارآمدی و عزت نفس به جامعه بازگردد.

ج) بازآفرینی بافت اجتماعی و گفتمان صلح

جنگ ها معمولا شکاف های اجتماعی ایجاد می کنند. تقویت تاب آوری در پساجنگ مستلزم گفتگو، جامعه پذیری مجدد و تحکیم انسجام ملی برای جلوگیری از بروز آسیب های اجتماعی نوپدید است.

دستاوردهای فکری دکتر جواد طلسچی یکتا در حوزه تاب آوری

دکتر جواد طلسچی یکتا به عنوان پیشگام و بنیان گذار خانه تاب آوری و رسانه تاب آوری ایران، گام های ارزشمندی در بومی سازی و توسعه گفتمان تاب آوری برداشته است:

1. تلفیق دانش مددکاری اجتماعی و روان شناسی: تدوین مدل های بومی برای ارتقای سلامت روانی-اجتماعی در مواجهه با بحران ها.
2. توسعه ادبیات تخصصی: تالیف و ترجمه بیش از ۱۵ عنوان کتاب تخصصی در حوزه تاب آوری و مددکاری اجتماعی (از جمله کتاب هایی همچون باشگاه تاب آوری).
3. رسانه سازی تخصصی: تاسیس مرجع رسمی اخبار و پژوهش های تاب آوری (Resiliencemedia.ir) و پایگاه مددکاری اجتماعی ایرانیان برای ارتقای آگاهی عمومی و تخصصی جامعه در برابر فشارها و بحران ها.

نتیجه گیری و پیشنهادها

تاب آوری اجتماعی در شرایط جنگ و پساجنگ، محصول یک اقدام ناگهانی نیست، بلکه نیازمند برنامه ریزی پیشگیرانه، آموزش های مداوم و تقویت شبکه های حمایتی محلی است. تاکیدات دکتر جواد طلسچی یکتا نشان می دهد که آموزش مهارت های تاب آوری و نقش آفرینی فعال مددکاران اجتماعی، کلید عبور سرافرازانه جوامع از مصائب جنگ و نیل به بازسازی پایدار در دوران پساجنگ است.

راهکارهای پیشنهادی:

• گنجاندن آموزش های تاب آوری در نظام آموزشی: آماده سازی روانی نسلی در برابر بحران های پیش بینی نشده.
• تقویت سازمان های غیردولتی (NGOs): واگذاری نقش های کلیدی به نهادهای مردمی برای مدیریت بحران های اجتماعی.
• توسعه کلینیک های مددکاری اجتماعی تخصصی بحران: جهت ارتقای سطح مداخلات در زمان جنگ و دوران پس از آن.

منابع:

• پایگاه اطلاع رسانی مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir)
• پایگاه خبری مددکار نیوز (madadkarnews.ir)
• نخستین رسانه تخصصی تاب آوری ایران (resiliencemedia.ir)