«شبح در دادگاه: هوش مصنوعی، توهم مدل ها و بحران بازتعریف عنصر روانی در حقوق کیفری معاصر»

چکیده:

ورود سیستم های خودمختار و پدیده «توهم مدل های زبانی» ارکان کلاسیک حقوق کیفری، به ویژه مفهوم «عنصر روانی» را با بحران مواجه کرده است. ماهیت «جعبه سیاه» در یادگیری عمیق، امکان انتساب سنتی عمد یا بی احتیاطی را از میان برده و نوعی «خلا مسئولیت» پدید آورده است. این یادداشت استدلال می کند که عدالت کیفری برای خروج از این بن بست، ناگزیر از گذار از اراده گرایی فردی به الگوی «مسئولیت توزیع شده» است.

واژگان کلیدی: حقوق کیفری هوش مصنوعی، عنصر روانی، توهم مدل ها، مسئولیت توزیع شده، جعبه سیاه.

۱. مقدمه؛ ظهور شبح در پیشگاه عدالت

حقوق کیفری کلاسیک بر پایه اراده آزاد، آگاهی و پیش بینی پذیری نتایج استوار است. اما در مواجهه با سیستم های زایشی، ما با پدیده ای روبه روییم که نه ابزار محض است و نه انسان مختار. رخداد «توهم هوش مصنوعی» یعنی تولید داده های خلاف واقع یا توصیه های خسارت بار با ضریب اطمینان کاذب، نشان می دهد که خطا دیگر ناشی از نقص برنامه نویسی نیست، بلکه محصول ذاتی محاسبات احتمالی در شبکه های عصبی است (میتل اشتات و همکاران، ۲۰۱۶). این وضعیت، دادگاه ها را با شبحی خودمختار مواجه ساخته که عمل مجرمانه تولید می کند، اما فاقد ذهن و ادراک اخلاقی است.

۲. فروپاشی معیارهای سنتی انتساب

در حقوق کیفری سنتی، تفکیک میان «قصد مجرمانه» و «خطای جزایی» نقطه آغاز دادرسی است. با این حال، تحلیل وضعیت ذهنی در قبال سیستم های پیچیده با دو بن بست روبه روست:

۱. امتناع انتساب به سیستم: ماشین فاقد خودآگاهی، اراده و دردپذیری است؛ از این رو نظریه های سزادهی یا بازپروری درباره الگوریتم بی معناست (هالیوی، ۲۰۱۳).

۲. عقیمی انتساب به انسان: به سبب پدیده «جعبه سیاه»، خروجی های نامطلوب نه برای توسعه دهنده قابل پیش بینی کامل بوده و نه کاربر بر پردازش میلیاردها پارامتر تسلط داشته است.

این گسست ساختاری به پیدایش «خلا مسئولیت» منجر می شود؛ شرایطی که در آن جرمی واقع شده، اما عاملی که واجد شرایط ذهنی تقصیر باشد، در دسترس نیست (ماتیاس، ۲۰۰۴).

۳. به سوی مسئولیت بافت مند و توزیع شده

دیدگاه کلاسیک که به دنبال یک مقصر یگانه در زنجیره علیت می گردد، در عصر فناوری کارآمد نیست. به تعبیر لوچیانو فلوریدی، عاملیت در بستر سیستم های هوشمند، پدیده ای شبکه ای است؛ بنابراین پاسخگویی اخلاقی و حقوقی نیز باید به صورت «مسئولیت توزیع شده» بازتعریف شود (فلوریدی، ۲۰۱۳).

در این الگو، ارزیابی تقصیر نه در ذهن مجرد افراد، بلکه در «بافت تعامل» انسان و ماشین سنجیده می شود:

• تعهد به نظارت مستمر: توسعه دهنده به میزان رعایت استانداردهای کاهش توهم مسئول است.
• وظیفه اعتبارسنجی بافت مند: کاربر با توجه به حساسیت حوزه (پزشکی، قضایی یا عمومی) و میزان اعتماد نامتعارف به خروجی سیستم، مورد ارزیابی کیفری قرار می گیرد.

نتیجه گیری

«شبح هوش مصنوعی» تا زمانی دادگاه ها را سردرگم خواهد کرد که حقوق کیفری بخواهد پدیده های غیرخطی را با قالب های صلب قرن نوزدهمی بسنجد. بازتعریف عنصر روانی بر مبنای «ریسک پذیری آگاهانه در شبکه تعاملی انسان-ماشین»، تنها راهکاری است که مانع از تبرئه سیستماتیک خطاهای فناورانه و در عین حال مانع از توقف نوآوری خواهد شد.

فهرست منابع:

۱. فلوریدی، لوچیانو (۲۰۱۳). اخلاق اطلاعات. انتشارات دانشگاه آکسفورد.

۲. هالیوی، گابریل (۲۰۱۳). وقتی ربات ها می کشند: هوش مصنوعی در حقوق کیفری. انتشارات دانشگاه نورث ایسترن.

۳. ماتیاس، آندریاس (۲۰۰۴). «خلا مسئولیت: انتساب مسئولیت برای اعمال خودکارسازی های یادگیرنده». اخلاق و فناوری اطلاعات، شماره ۶.

۴. میتل اشتات، برنت و همکاران (۲۰۱۶). «اخلاق الگوریتم ها: ترسیم نقشه بحث ها». داده های بزرگ و جامعه، شماره ۳.