مفهوم شناسی و ساحت های «رشد» در قرآن کریم

یاداشت علمی

موضوع: مفهوم شناسی و ساحت های «رشد» در قرآن کریم

مقدمه

رشد از مفاهیم مهم قرآن کریم است که با هدایت، ایمان، علم، صلاح، خیر و نجات ارتباط دارد و شناخت آن در فهم نگاه قرآن به تعالی انسان اهمیت دارد. برای تبیین مفهوم رشد، در این یادداشت دو شیوه بررسی سیاق آیات و بررسی مفهوم متضاد به کار گرفته شده است. همچنین، ساحت های مختلف رشد در قرآن بررسی می شود؛ کاربرد این واژه به ساحت های فکری، ایمانی، اخلاقی، رفتاری و اجتماعی مربوط است و در معنای رشد جسمانی به کار نرفته است.

صورت های اشتقاقی ریشه رشد در قرآن کریم

مشتقات ریشه «ر ش د» ۱۹ بار در ۱۹ آیه از ۹ سوره قرآن به کار رفته است. از نظر صورت های اشتقاقی، این ریشه در قرآن کریم در هفت صورت آمده است: «یرشدون» ۱ بار، «الرشاد» ۲ بار، «الرشد» ۶بار، «رشدا» ۵ بار، «رشید» ۳ بار، «الراشدون» ۱ بار و «مرشدا» ۱ بار. بنابراین، «الرشد» با ۶ مورد و «رشدا» با ۵ مورد بیشترین فراوانی را دارند.

معنای رشد بر اساس سیاق

معنای رشد با توجه به سیاق آیات، ابعاد مختلفی دارد. در بقره: ۱۸۶، رشد به معنای هدایت و راه یابی است (قرائتی، ۱۳۸۸، ج۱، ص۲۹۱)؛ در نساء: ۶، به پختگی عقلانی و توانایی اداره اموال اشاره دارد (طباطبایی، ۱۳۹۰، ج۴، ص۲۷۵)؛ و در هود: ۷۸، «رجل رشید» انسانی دارای تشخیص درست و مسئولیت اخلاقی است (طباطبایی، ۱۳۹۰، ج۱۰، ص۵۰۹؛ طبرسی، ۱۳۷۲، ج۵، ص۲۸۰). در هود: ۸۷، «الرشید» با عقل و هدایت صحیح ارتباط دارد و در هود: ۹۷، «برشید» برای نفی هدایت کنندگی فرمان فرعون آمده است (رضا، ۱۴۱۴ق، ج۱۲، ص۱۴۵؛ طبرسی، ۱۳۷۲، ج۵، ص۲۹۲).

در کهف: ۱۰، رشد با اصلاح و صلاح امور و در کهف: ۶۶ با دانش سودمند پیوند دارد (طبرسی، ۱۳۷۲، ج۶، ص۶۹۹؛ ابوسعود، ۱۹۸۳، ج۵، ص۲۳۵). در انبیاء: ۵۱ نیز «رشده» با علم و فهم حضرت ابراهیم(ع) ارتباط دارد (دینوری، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۲۵). در حجرات: ۷، «الراشدون» مومنانی اند که ایمان را دوست و کفر و گناه را منفور می دارند؛ بنابراین، رشد بعد عاطفی و اخلاقی نیز دارد. در سوره جن، رشد با هدایت، اسلام و توحید پیوند خورده است (قرشی، ۱۳۷۵، ج۱۱، ص۳۷۴؛ طبرسی، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۳۷۲).

در مجموع، بررسی سیاق آیات نشان می دهد که رشد در قرآن با هدایت، پختگی عقلانی، دانش سودمند، صلاح، ایمان، توحید و رفتار اخلاقی ارتباط دارد.

معنای رشد بر اساس مفهوم متضاد

یکی دیگر از راه های شناخت معنا و مفهوم هر واژه، بررسی آن از طریق مفهوم متضاد است. در قرآن کریم، رشد در برابر سه واژه «ضر»، «شر» و «غی» آمده است. در آیه ۲۱ سوره جن، رشد در برابر «ضر» قرار گرفته است. «ضر» در برابر نفع و به معنای زیان، نقصان و بدحالی است؛ بنابراین، رشد با نفع و برطرف شدن زیان ارتباط دارد (قرشی، ۱۳۶۱، ج۳). در آیه ۱۰ سوره جن، رشد در برابر «شر» قرار گرفته است. شر به معنای بدی و امر زیان بار است؛ ازاین رو، کاربرد رشد در برابر شر نشان می دهد که رشد با خیر و مصلحت ارتباط دارد (قرشی، ۱۳۶۱، ج۴، ص۱۴؛ مدرسی، ۱۳۷۷، ج۱، ص۴۷۰). در آیه ۲۵۶ سوره بقره، رشد در برابر «غی» قرار گرفته است: «قد تبین الرشد من الغی». «غی» در منابع لغوی و تفسیری با مفاهیمی مانند جهل ناشی از اعتقاد نادرست، انحراف از حقیقت و رفتن به راه هلاکت بیان شده است (قرشی، ۱۳۶۱، ج۵، ص۱۳۱؛ مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۶۸، ج۲، ص۲۰۴). با توجه به این تقابل، رشد در این آیه به معنای حرکت در مسیر حقیقت، هدایت و نجات است.

ساحت های رشد در قرآن

بررسی کاربردهای قرآنی واژه رشد نشان می دهد که این مفهوم در چند ساحت مهم روانی و معنوی انسان به کار رفته است. نخست، ساحت شناختی و عقلانی است؛ مانند رشد حضرت ابراهیم(ع) در آیه ۵۱ سوره انبیاء و درخواست حضرت موسی(ع) برای آموختن دانش رشدآفرین در آیه ۶۶ سوره کهف.

دوم، ساحت ایمانی و معنوی است. در آیاتی از سوره های بقره و جن، رشد با ایمان، اسلام، توحید و پذیرش هدایت الهی پیوند دارد (قرائتی، ۱۳۸۸، ج۱، ص۲۹۱؛ قرشی، ۱۳۷۵، ج۱۱، ص۳۷۴؛ طبرسی، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۳۷۲).

سوم، ساحت عاطفی و اخلاقی است. در آیه ۷ سوره حجرات، مومنانی که ایمان در دل آنان محبوب و کفر، فسق و عصیان منفور شده است، «راشدون» معرفی شده اند.

چهارم، ساحت رفتاری و اجتماعی است. تعبیر «رجل رشید» در آیه ۷۸ سوره هود، رشد را با تشخیص درست و مسئولیت پذیری اخلاقی پیوند می دهد (طباطبایی، ۱۳۹۰، ج۱۰، ص۵۰۹؛ طبرسی، ۱۳۷۲، ج۵، ص۲۸۰).

پنجم، ساحت اقتصادی و فردی است. در آیه ۶ سوره نساء، رشد یتیم شرط واگذاری اموال به او قرار گرفته است و با پختگی عقلانی و توانایی اداره مسئولانه امور مالی ارتباط دارد (طباطبایی، ۱۳۹۰، ج۴، ص۲۷۵).

در ساحت جسمانی نیز قرآن کریم رشد و نموی جسمانی انسان را بیان کرده است، اما برای بیان این معنا از واژه «رشد» استفاده نشده است. کاربرد واژه «رشد» در آیات مورد بررسی، به ساحت های روانی و معنوی انسان، مانند شناخت، ایمان، اخلاق، رفتار و توانایی تشخیص مربوط می شود.

نتیجه گیری

مشتقات ریشه «ر ش د» ۱۹ بار در ۱۹ آیه از ۹ سوره قرآن کریم به کار رفته است. بررسی سیاق و مفاهیم متضاد نشان می دهد که رشد با هدایت، علم، فهم، ایمان، خیر، صلاح و نجات ارتباط دارد.

ازاین رو، رشد در قرآن مفهومی جهت دار و ارزشی است که به رشد شناختی، ایمانی، اخلاقی و رفتاری انسان مربوط می شود؛ در حالی که رشد و نموی جسمانی در قرآن بیان شده، اما واژه «رشد» برای آن به کار نرفته است.

بنابراین، چون قرآن «رشد» را به ابعاد شناختی، ایمانی، اخلاقی و رفتاری انسان پیوند می زند و آن را از نمو جسمانی جدا می کند، نگاه آن به انسان، نگاهی تعالی محور است.

منابع

1. ابوسعود، محمد بن محمد. (۱۹۸۳م). ارشاد العقل السلیم الی مزایا الکتاب الکریم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

2. دینوری، محمد. (۱۴۲۴ق). التفسیر الواضح. بیروت.

3. رضا، محمد رشید. (۱۴۱۴ق). تفسیر المنار. قاهره.

4. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.

5. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۲ق). جامع الجوامع. تهران.

6. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

7. قرائتی، محسن. (۱۳۸۸). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن.

8. قرشی، سید علی اکبر. (۱۳۶۱). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

9. قرشی، سید علی اکبر. (۱۳۷۵). احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.

10. مدرسی، محمدتقی. (۱۳۷۷). من هدی القرآن. تهران.

11. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۶۸). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.