شرح هرمنوتیکی سوره حمد بر پایه تحلیل درون قرآنی و تقاطع آیات

شرح هرمنوتیکی سوره حمد

بر پایه تحلیل درون قرآنی و تقاطع آیات

مقدمه

سوره حمد با آنکه کوتاه است، ساختاری فشرده و پیوسته دارد. این سوره از معرفی خداوند آغاز می شود، رابطه انسان را با او بیان می کند، از عبادت و استعانت سخن می گوید و در ادامه مسیر هدایت و صراط مستقیم را پیش می کشد. در پایان هم نمونه هایی از انسان های برخوردار از نعمت الهی را در برابر مسیرهای مغضوب و گمراه قرار می دهد.

در این خوانش، هر واژه در ارتباط با واژه های پیرامون خود و همچنین در نسبت با کاربرد همان واژه در دیگر آیات قرآن بررسی می شود. مبنای کار، زبان روشن خود قرآن است، نه برداشت هایی که از بیرون متن بر آن تحمیل شده باشد. به همین دلیل برای فهم مفاهیم سوره، از تقاطع آیات و پیوندهای درونی قرآن کمک گرفته می شود.

۱. بسم الله الرحمن الرحیم

بسم الله الرحمن الرحیم از پنج جزء تشکیل شده است: باء، اسم، الله، الرحمن و الرحیم. قرار گرفتن این اجزا در کنار هم، از همان آغاز، رابطه فعل انسان با خداوند را در قالبی مشخص بیان می کند.

باء

در آیه ۴۱ سوره هود می خوانیم:

وقال ارکبوا فیها بسم الله مجراها ومرساها ۚ ان ربی لغفور رحیم

(هود: ۴۱)

در این آیه باء رابطه میان فعل و اسم خداوند را برقرار می کند. پس بسم الله فقط یک عبارت آغازین نیست، نسبت دادن فعل به اسم خداوند است.

اسم

قرآن در جاهای دیگری هم اسم را در ارتباط با رب به کار می برد، مثلا

سبح اسم ربک الاعلی

(اعلی: ۱)

و

فسبح باسم ربک العظیم

(واقعه: ۷۴)

پس در ساختار بسم الله، اسم واژه ای زائد نیست؛ در برقراری نسبت میان فعل و اسم خداوند نقش دارد.

الله

الله در ادامه بلافاصله با رب العالمین پیوند می خورد، در «الحمد لله رب العالمین». همین پیوند در آیات دیگری هم دیده می شود، برای نمونه:

الا له الخلق والامر ۗ تبارک الله رب العالمین

(اعراف: ۵۴)

و همچنین:

قل اغیر الله ابغی ربا وهو رب کل شیء

(انعام: ۱۶۴)

از این تقاطع می توان دریافت که الله در ساختار سوره پیوندی مستقیم با ربوبیت دارد.

الرحمن

الرحمن را نمی توان صرفا به معنای «بسیار رحمت کننده» فروکاست، چون قرآن این واژه را در موقعیت هایی به کار می برد که رابطه اش با وعده، عبادت و حتی عذاب هم دیده می شود. در سوره مریم می خوانیم:

یا ابت انی اخاف ان یمسک عذاب من الرحمن فتکون للشیطان ولیا

(مریم: ۴۵)

و کمی بعدتر:

جنات عدن التی وعد الرحمن عباده بالغیب ۖ انه کان وعده ماتیا

(مریم: ۶۱)

در آیه ۶۰ سوره فرقان هم آمده است:

واذا قیل لهم اسجدوا للرحمن قالوا وما الرحمن انسجد لما تامرنا وزادهم نفورا

(فرقان: ۶۰)

در نتیجه، الرحمن در این خوانش با رابطه انسان با خداوند در وجه الوهیت، عبادت، وعده و هشدار پیوند دارد.

الرحیم

الرحیم وجه رحمت را در این ساختار برجسته می کند. قرآن می فرماید:

ان ربی رحیم ودود

(هود: ۹۰)

و در آیه ای دیگر، در بیان گستره رحمت می گوید:

قال عذابی اصیب به من اشاء ۖ ورحمتی وسعت کل شیء

(اعراف: ۱۵۶)

این آیه اگرچه از «رحمتی» استفاده کرده، در همان میدان معنایی رحمت جای می گیرد و کنار کاربردهای «رحیم» می تواند گستره این مفهوم را روشن تر کند.

جمع بندی این بخش

الله اسمی است که با ربوبیت گره خورده، الرحمن پیوند انسان با خداوند را در وجه الوهیت نشان می دهد و الرحیم وجه رحمت را بیان می کند. این سه گانه زمینه مفهومی ادامه سوره را فراهم می کند.

۲. الحمد لله رب العالمین

با آغاز آیه دوم، حمد مستقیما به الله نسبت داده می شود:

وقل الحمد لله سیریکم آیاته فتعرفونها ۚ وما ربک بغافل عما تعملون

(نمل: ۹۳)

اما در سوره حمد، الله بلافاصله با رب العالمین همراه می شود. رب العالمین گستره ربوبیت خداوند نسبت به همه عوالم را نشان می دهد. آیه ۵۴ سوره اعراف می گوید:

الا له الخلق والامر ۗ تبارک الله رب العالمین

(اعراف: ۵۴)

و آیه ۱۶۴ سوره انعام هم می گوید:

قل اغیر الله ابغی ربا وهو رب کل شیء

(انعام: ۱۶۴)

تفاوت رب و اله

رب و اله را در تحلیل درون قرآنی نمی توان مترادف گرفت. قرآن در آیه ۵۱ آل عمران می فرماید:

ان الله ربی وربکم فاعبدوه ۚ هذا صراط مستقیم

(آل عمران: ۵۱)

در اینجا ابتدا رب مطرح می شود و بعد فرمان فاعبدوه می آید. در آغاز سوره ناس هم می خوانیم:

قل اعوذ برب الناس ملک الناس اله الناس

(ناس: ۱۳)

قرار گرفتن رب، ملک و اله در کنار هم نشان می دهد این واژه ها یک مفهوم واحد را تکرار نمی کنند. رب ناظر به رابطه ربوبیت و تدبیر و پرورش موجودات است، در حالی که اله در نسبت با معبود بودن و عبادت مطرح می شود.

از همین رو در سوره حمد هم ابتدا به رب العالمین می رسیم و سپس، پس از معرفی خداوند در نسبت با ربوبیت، به ایاک نعبد می رسیم. همین ترتیب پیوند میان ربوبیت و عبادت را در ساختار سوره آشکار می کند.

۳. الرحمن الرحیم

الرحمن الرحیم که در بسم الله آمده بود، اینجا پس از رب العالمین دوباره تکرار می شود. در بسم الله، این دو واژه کنار الله نشسته بودند؛ حالا بعد از رب العالمین می آیند و رابطه میان ربوبیت و رحمت را برجسته می کنند.

پس بدون نیاز به تعریف دوباره، همین تکرار نشان می دهد که ربوبیت خداوند نسبت به عالم با رحمت همراه شده است.

۴. مالک یوم الدین

پس از رب العالمین و الرحمن الرحیم، سوره به یوم الدین می رسد و مالکیت و حاکمیت خداوند را در آن روز مطرح می کند. قرآن درباره این روز می فرماید:

وما ادراک ما یوم الدین ثم ما ادراک ما یوم الدین یوم لا تملک نفس لنفس شیئا ۖ والامر یومئذ لله

(انفطار: ۱۷–۱۹)

و در سوره غافر آمده است:

لمن الملک الیوم ۖ لله الواحد القهار

(غافر: ۱۶)

این دو آیه از یک سو نبود مالکیت مستقل انسان ها بر یکدیگر را نشان می دهد و از سوی دیگر اختصاص امر و ملک به خداوند را در آن روز. مالک یوم الدین از همین منظر بیانگر مالکیت و حاکمیت خداوند در روزی است که قدرت و مالکیت مستقل انسانی موضوعیت خود را از دست می دهد.

مالک و ملک

در قرائت مالک، وجه مالکیت و اختیار برجسته می شود و در قرائت ملک، وجه فرمانروایی و حاکمیت. این دو معنا در ساختار کلی قرآن با هم در تعارض نیستند، بلکه دو وجه مرتبط از نسبت خداوند با یوم الدین را نشان می دهند.

از همین جا، ساختار سوره از توصیف خداوند به خطاب مستقیم انسان با او منتقل می شود.

۵. ایاک نعبد وایاک نستعین

در این آیه ساختار سوره تغییر می کند. پس از آنکه خداوند با اوصاف الله، رب العالمین، الرحمن، الرحیم و مالک یوم الدین معرفی شد، حالا خطاب مستقیم شکل می گیرد. نعبد موضع انسان در برابر خداوند را نشان می دهد و نستعین نیاز انسان به یاری او را بیان می کند.

قرآن در آیه ۵۱ آل عمران می گوید:

ان الله ربی وربکم فاعبدوه ۚ هذا صراط مستقیم

(آل عمران: ۵۱)

و در آیه ۱۴ سوره طه، میان عبادت و نماز تفکیک می شود:

اننی انا الله لا اله الا انا فاعبدنی واقم الصلاه لذکری

(طه: ۱۴)

قرار گرفتن فاعبدنی کنار اقم الصلاه نشان می دهد عبادت در قرآن مفهومی گسترده تر از نماز است. درباره استعانت هم قرآن می فرماید:

واستعینوا بالله واصبروا ۖ ان الارض لله یورثها من یشاء من عباده ۖ والعاقبه للمتقین

(اعراف: ۱۲۸)

پس ایاک نستعین کنار عبادت، نیاز انسان به یاری خداوند را در مسیر زندگی بیان می کند.

۶. اهدنا الصراط المستقیم

درخواست هدایت بلافاصله پس از عبادت و استعانت می آید. نکته مهم در فهم صراط مستقیم این است که قرآن خودش میان عبادت و صراط مستقیم رابطه ای مستقیم برقرار می کند. در آیه ۵۱ آل عمران می خوانیم:

ان الله ربی وربکم فاعبدوه ۚ هذا صراط مستقیم

(آل عمران: ۵۱)

در این آیه فاعبدوه بلافاصله با هذا صراط مستقیم دنبال می شود. پس عبادت در این ساختار یک عمل جداگانه نیست، خودش در نسبت با صراط مستقیم قرار می گیرد. همین پیوند در سوره یس هم تکرار شده است:

وان اعبدونی ۚ هذا صراط مستقیم

(یس: ۶۱)

از این رو در سوره حمد هم اهدنا الصراط المستقیم را باید در ادامه ایاک نعبد خواند؛ پس از اظهار عبادت، درخواست هدایت به صراطی مطرح می شود که قرآن آن را با عبادت پیوند داده است. در سوره انعام هم می خوانیم:

وان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه ۖ ولا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ۚ ذلکم وصاکم به لعلکم تتقون

(انعام: ۱۵۳)

آیات پیش از آن هم نشان می دهند این صراط مفهومی انتزاعی نیست. در آیات ۱۵۱ و ۱۵۲ سوره انعام، از توحید، نیکی به والدین، پرهیز از کشتن فرزندان، دوری از فواحش، رعایت حقوق یتیم، رعایت پیمانه و وزن، عدالت در سخن و وفای به عهد سخن گفته می شود و بعد آیه ۱۵۳ از صراطی مستقیم می گوید که باید از آن پیروی شود.

پس صراط مستقیم در این خوانش مسیری واقعی در زندگی انسان است که عبادت و رفتار انسانی را به هم پیوند می دهد. اهدنا الصراط المستقیم هم درخواست هدایت به همین مسیر است.

ولذا شیطان میگوید :قال فبما اغویتنی لاقعدن لهم صراطک المستقیم

پس برخلاف تصوروتصویر پل صراط درقیامت شیطان دردنیا سرپل صراط منتظر ماست .یعنی وقتی معامله .وقت خدمت.رفتارباپدرومادروهمسایه وارباب رجوع 

وکارزشت ونیک !!!

۷. صراط الذین انعمت علیهم

پس از درخواست صراط مستقیم، سوره این صراط را با انسان های مشخصی مرتبط می کند. یکی از روشن ترین موارد برای فهم این تعبیر، آیه ۶۹ سوره نساء است:

ومن یطع الله والرسول فاولئک مع الذین انعم الله علیهم من النبیین والصدیقین والشهداء والصالحین ۚ وحسن اولئک رفیقا

(نساء: ۶۹)

در این آیه الذین انعم الله علیهم با یطع الله والرسول پیوند دارد و پیامبران، صدیقان، شهیدان و صالحان در ادامه معرفی می شوند. در سوره نمل هم شکر نعمت و عمل صالح کنار هم آمده اند:

قال رب اوزعنی ان اشکر نعمتک التی انعمت علی وعلی والدی وان اعمل صالحا ترضاه واصلح لی فی ذریتی ۖ انی تبت الیک وانی من المسلمین

(نمل: ۱۹)

از این تقاطع می توان دریافت که نعمت در این سیاق فقط برخورداری مادی نیست، با اطاعت، شکر و عمل صالح هم ارتباط دارد.

۸. غیر المغضوب علیهم ولا الضالین

سوره در پایان، پس از بیان صراط کسانی که مشمول نعمت الهی شده اند، دو وضعیت دیگر را در برابر آن قرار می دهد. برای فهم المغضوب علیهم، قرآن نمونه هایی می آورد که در آنها غضب به صراحت مطرح شده است، برای نمونه:

ان الذین اتخذوا العجل سینالهم غضب من ربهم وذله فی الحیاه الدنیا ۚ وکذلک نجزی المفترین

(اعراف: ۱۵۲)

و در آیه ۹۳ سوره نساء:

ومن یقتل مومنا متعمدا فجزاوه جهنم خالدا فیها وغضب الله علیه ولعنه واعد له عذابا عظیما

(نساء: ۹۳)

این آیات نشان می دهند غضب در قرآن می تواند در پیوند با رفتار مشخص انسانی و مخالفت با مسیر الهی مطرح شود. درباره الضالین هم قرآن می گوید:

ثم انکم ایها الضالون المکذبون

(واقعه: ۵۱)

پس در این خوانش، المغضوب علیهم و الضالین را نباید به یک گروه تاریخی یا قومی ثابت فروکاست، بلکه باید از طریق رفتارها و وضعیت هایی که قرآن برای غضب و ضلال بیان می کند فهمید.

در نتیجه، پایان سوره یک تقابل ساختاری ایجاد می کند: از یک سو الذین انعمت علیهم و از سوی دیگر دو وضعیت المغضوب علیهم و الضالین. انسان با درخواست صراط مستقیم در حقیقت مسیر نخست را می طلبد و از آن دو وضعیت دیگر فاصله می گیرد.

جمع بندی

سوره حمد در این خوانش ساختاری پیوسته دارد. سوره با الله و نسبتش با ربوبیت آغاز می شود، سپس الرحمن الرحیم وجه رحمت را کنار ربوبیت می نشاند. بعد از آن، مالک یوم الدین مالکیت و حاکمیت خداوند را در روز دین مطرح می کند. خطاب از توصیف خداوند به رابطه مستقیم انسان با او تغییر می یابد، در ایاک نعبد و ایاک نستعین. پس از عبادت و استعانت، درخواست هدایت به صراط مستقیم مطرح می شود؛ صراطی که با عبادت و رفتار انسانی پیوند دارد و با الذین انعمت علیهم به نمونه های انسانی متصل می شود. در پایان هم المغضوب علیهم و الضالین در برابر همین مسیر قرار می گیرند.

از این منظر، سوره حمد مجموعه ای از مفاهیم پراکنده نیست، زنجیره ای پیوسته است: از معرفی خداوند به ربوبیت و رحمت می رسد، از آنجا به مالکیت و حاکمیت، سپس به عبادت و استعانت، بعد به هدایت و صراط مستقیم، آنگاه به انسان های برخوردار از نعمت، و در پایان به فاصله گیری از غضب و ضلالت

منابع : قران کریم سوره حمد

۲-مفردت راغب اصفهانی

۳-عجیب القران .ابوبکرسجستانی

۴-مقاییس اللفه